اختلال پردازش حسی (یکپارچگی حسی) چیست و چه علائمی دارد؟

همه ما با حواس مختلف مانند بینایی، شنوایی، لامسه، حرکت و بویایی در زندگی روزمره آشنا هستیم. مغز با پردازش و ترکیب این اطلاعات، تصویری کامل از محیط و بدن ما ایجاد می‌کند یعنی این پردازش حسی تجربه‌ها و احساسات ما را شکل می‌دهد. اما اگر اختلالی در پردازش و یکپارچگی حسی رخ دهد، مشکلاتی در رفتار و یادگیری ایجاد می‌شود. در ادامه با علائم اختلال پردازش حسی در کودکان و روش‌های درمان آن آشنا می‌شویم.

اختلال حسی در کودکان چیست

اختلال پردازش حسی یا SPD(sensory processing disorder) که با عنوان اختلال یکپارچگی حسی نیز شناخته می شود، یک عارضه عصبی است. این اختلال زمانی شکل می گیرد که در مسیر دریافت پیام های حسی از حواس مختلف مانند بینایی، شنوایی، چشایی و تبدیل آن ها به پاسخ های مناسب در مغز، عملکرد غیر طبیعی وجود داشته باشد.

اینکه کودک شما در خانه یا رستوران نشسته و غذای مورد علاقه اش را میل می کند، در کلاس درس به حرف های معلم گوش می دهد یا با مداد رنگی نقاشی می کشد و انجام موفقیت آمیز صدها فعالیت روزمره زندگی از این قبیل، همگی به فرایند پردازش یا یکپارچگی حسی نیازمند هستند.

نکته: اختلال یکپارچگی حسی بیشتر در دوران کودکی تشخیص داده می شود، برخی از کارشناسان معتقدند که تا ۱۰ درصد از کودکان نوعی چالش پردازش حسی را تجربه می کنند. علاوه بر آن افراد مبتلا به اختلال بیش‌فعالی (ADHD)، اختلالات طیف اوتیسم و ​​سندرم X شکننده بسیار بیشتر در معرض ابتلا به SPD هستند.

علت اختلال یکپارچگی حسی

اختلال یکپارچگی حسی زمانی رخ می‌دهد که مغز در پردازش و هماهنگی اطلاعات دریافتی از حواس دچار مشکل شود. علل این اختلال به صورت دقیق مشخص نیست، اما عوامل ژنتیکی، ساختار مغز و مشکلات عصبی در دوران جنینی یا بعد از تولد نقش مهمی دارند.

علاوه بر این، برخی عفونت‌ها، کمبود اکسیژن در هنگام تولد یا آسیب‌های مغزی می‌توانند موجب بروز اختلال یکپارچگی حسی شوند؛ همچنین، تفاوت‌های فردی در حساسیت به محرک‌های محیطی و سبک زندگی کودک نیز تاثیرگذار است. در مجموع، ترکیبی از عوامل بیولوژیکی و محیطی باعث ایجاد مشکلات در پردازش و پاسخ‌دهی حسی می‌شود.

علائم اختلال حسی در کودکان

اختلال حسی در کودکان زمانی رخ می‌دهد که مغز نتواند اطلاعات دریافتی از حواس مختلف را به درستی پردازش کند. این مشکل می‌تواند رفتار، یادگیری و تعاملات اجتماعی کودک را تحت تأثیر قرار دهد. از مهم‌ترین علائم این مشکل عبارتند از:

• به سختی در صف پشت سر دیگران می ایستد.
• در حین فعالیت های گروهی، روی زمین دراز می کشد.
• حساسیت زیاد به لمس شدن دارد.
• از شکل و ظاهر بعضی از غذاها متنفر است.
• بعضی از لباس ها را زبر، بزرگ یا تنگ احساس کرده و نمی پوشد.
• اتیکت لباس ها را دوست ندارد.
• دست و پا چلفتی است.
• در مهمانی ها و رستوران ها دچار نابسامانی شده و رفتار نامناسب از خود بروز می دهد.
• از سرسره و ارتفاع در زمین بازی و پارکها می ترسد.
• روی نوک پنجه پا راه می رود‌.
• حواس پرتی دارد.
• زمانی که کسی صدایش می کند، واکنش مناسب نشان نمی دهد چرا که احتماللا مغز او صدای مورد نظر را پردازش نکرده است.
• با صدای بلند صحبت می کند.

بیشتر بخوانید: مشکلات حسی کودکان مبتلا به اوتیسم

مراحل یکپارچگی حسی

یکپارچگی حسی از دریافت اطلاعات حسی آغاز می‌شود، حواس مانند بینایی، شنوایی، لامسه، حرکت و وضعیت بدن اطلاعات محیط و بدن را به مغز منتقل می‌کنند مغز این اطلاعات را تحلیل کرده و آن‌ها را با تجربه‌ها و حافظه قبلی ترکیب می‌کند تا پاسخ مناسب به محیط شکل بگیرد.

مرحله بعدی پردازش و پاسخ‌دهی است، مغز با ارزیابی اطلاعات دریافتی، رفتارها و واکنش‌های مناسب را هدایت می‌کند مانند هماهنگی حرکت، توجه به صداها یا تنظیم هیجانات. اگر این فرآیند درست انجام نشود، کودک در تمرکز، یادگیری یا تعاملات اجتماعی دچار مشکل می‌شود.

انواع اختلالات حسی

اختلالات حسی زمانی رخ می‌دهند که مغز در دریافت، پردازش یا پاسخ به اطلاعات حسی دچار مشکل شود، این اختلالات می‌توانند بر رفتار، یادگیری و توانایی‌های اجتماعی کودکان تأثیر بگذارند که از مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

اختلال تعدیل حسی

اختلال تعدیل حسی شایع ترین شکل SPD است که نشان دهنده مشکل در تنظیم پاسخ به تحریک است، افراد مبتلا به آن کمتر یا بیش از حد پاسخ می‌دهند زیرا سیستم عصبی نمی‌داند چه زمانی به محرک‌ ها توجه کند یا آنها را نادیده بگیرد. این شکل از اختلال منجر به جستجوی حسی غیرطبیعی یا پنهان شدن از تحریک می شود.

اختلال تمایز حسی

افراد مبتلا به اختلال تمایز حسی در مورد منابع احساسات خود احساس سردرگمی می کنند این اختلال می تواند منجر به بروز مشکل در دانستن اینکه در کجای فضا هستید، دست و پا چلفتی بودن کودک، مشکل در تشخیص گرسنگی یا مشکل در تمایز بین حروف و منابع صداها باشد.

اختلال حرکتی مبتنی بر حس

اختلال حرکتی مبتنی بر حس منجر به مشکلاتی در کارهایی می شود که نیاز به کنترل حرکتی مانند نگه داشتن ظروف، صاف نشستن و حفظ تعادل دارند، افراد مبتلا به اختلال پردازش حسی با یک یا همه دسته ها در شدت متفاوت مشکل داشته باشند.

سیستم عصبی کودکان مبتلا به اختلال یکپارچگی حسی

به طور کلی سیستم عصبی کودکان مبتلا به اختلال یکپارچگی حسی به دو دسته سیستم عصبی با سطح برانگیختگی پایین و سیستم عصبی با سطح برانگیختگی بالا تقسیم بندی می شود که در ادامه به بررسی علائم یکپارچگی حسی در هر یک از آن ها خواهیم پرداخت.

سیستم عصبی با سطح برانگیختگی پایین

در این نوع سیستم عصبی، سطح تحریک پذیری کودک کاهش یافته و زمان زیادی طول می‌کشد تا او یک تجربه حسی (مثلا صدا یا بو) را احساس کرده و درک کند. کودکی که دارای این نوع سیستم عصبی است، نشانه های زیر را بروز می دهد:

• به لمس شدن واکنش کمی نشان داده و لمس قوی (در آغوش کشیده شدن) را به لمس سبک ترجیح می‌دهد.
• به صداهایی مثل صدای مادر یا معلم که او را فرا می خوانند کمتر واکنش نشان می دهد.
• حرکات کودک کند و دهانش غالبا باز است، عضلاتش در هنگام معاینه مانند خمیر نانوایی نرم بوده و غالبا خسته به نظر می رسند.
• به دلیل مسائل مربوط به نوسان صوت، در اثر بازخورد حسی نامناسب، بلندتر از حد معمول صحبت می کنند.
• به دلیل کمبود اطلاعات حسی از قسمتهای مختلف بدن، شناخت آنها از قسمتهای مختلف بدنشان ناکافی بوده و در نتیجه دست و پاچلفتی و شلخته به نظر می رسند.

سیستم عصبی با سطح برانگیختگی بالا

در این نوع سیستم عصبی، سطح تحریک پذیری افزایش پیدا می کند، به طوری که به سختی می توان ورودی های حسی را خاموش کرده و خروجی مناسب (فعالیت یا تفکر منطقی) در کودک ایجاد کرد. در کودکی که این نوع سیستم عصبی وجود دارد، نشانه های زیر دیده می شود:

• حساسیت بیش از حد به لمس شدن
• نزدیک شدن بیش از حد به افراد دیگر
• واکنش بیش از حد به انواع بوها
• توجه به صداهایی که دیگران نادیده می گیرند (به سادگی دچار حواس پرتی می شوند)
• توانایی تحمل فعالیتهایی که حس وستیبولار (حس تعادلی که از گوش داخلی نشات می گیرد) را بطور وسیعی تحریک می کنند؛ مثلا می تواند مدتها به دور خود چرخیده و یا در مسیر دایره ای بدود.
• حساسیت بیش از حد به تماس با پوست افراد یا لباس آنها که برایشان بسیار ناراحت کننده است.

چگونه می توان به کودکان مبتلا به اختلال پردازش حسی کمک کرد؟

شما به عنوان والدین پس از تشخیص و مشاهده علائم این اختلال می توانید به مرکز کاردرمانی مراجعه کرده و از کاردرمانگر بخواهید کودک شما را ارزیابی کرده و مداخله زودهنگام را آغازنماید. باتوجه به محیط می توانید به کودک خود در سه محل خانه، مدرسه و کلینیک کمک کنید.

خانه

۱. کارهای روزمره او را برایش مشخص کنید تا در زمان معین هر کار را انجام دهد.

۲. تکالیف کودک را به قسمت های کوچکتر تقسیم کنید تا قادر به انجام هر قسمت باشد.

۳. زمانی که متوجه شدید توجه کودک خوب بوده و حرف های شما را پردازش می کند، با او به صحبت بنشینید.

۴‌. برای اوقات خواب کودک (ظهر و شب) جدول زمانی درست کنید که همیشه در معرض دید باشد.

۵‌. برای دستوراتی که باید انجام دهد، زمان مشخص مثلا ۱۰ دقیقه یا یک ساعت در نظر بگیرید تا او را متعهد به انجام آن کار کنید.

۶. یک روال ثابت در برخورد با کودک در نظر گرفته و در آن ثابت قدم باشید.

۷. برای نتایج کارهایش عواقب مناسب در نظر بگیرید.

مدرسه

۱. مشغول کردن کودک با یکسری وسایل و کارهای دستی به منظور جلوگیری از جنب و جوش و برانگیختی بیش از حد او در کلاس

۲. فهرستی از کارها و برنامه هایی که قرار است کودک در مدرسه انجام بدهد، تهیه کرده و به او اعلام کنید.

۳. قبل از اینکه از او انتظار واکنش داشته باشید، حتما مطمئن شوید که حرف های شما را شنیده و کاملا درک کرده است.

۴. پیش از شروع و تکمیل یک تکلیف، از کودک بخواهید که کمی فعالیت بدنی انجام دهد.

۵. از کودک بخواهید شب قبل در منزل کارهایی که قرار است در مدرسه انجام دهد را مرور کند.

درمان اختلال پردازش حسی با کاردرمانی

درمان اختلال پردازش حسی با هدف بهبود توانایی کودک در دریافت، پردازش و پاسخ‌دهی مناسب به محرک‌های محیطی انجام می‌شود. کاردرمانی حسی یکی از موثرترین روش‌ها در این زمینه است که با تمرینات هدفمند حسی-حرکتی، تعادل، هماهنگی، قدرت دست و توجه کودک را تقویت می‌کند.

در جلسات کاردرمانی، کودک به تدریج یاد می‌گیرد چگونه با محرک‌های محیطی کنار بیاید و واکنش‌های مناسب نشان دهد، که این مسئله به بهبود عملکرد روزمره، مهارت‌های اجتماعی و اعتمادبه‌نفس او کمک می‌کند. استفاده از بازی‌های حسی، تجهیزات تخصصی و فعالیت‌های بدنی متنوع بخش مهمی از این روش درمانی است.

نکته: برای دریافت درمان تخصصی و موثر اختلال پردازش حسی، می‌توانید به کاردرمانی دکتر وحید بیاتی بهترین مرکز کادرمانی در اهواز مراجعه کنید تا برنامه‌ای شخصی‌سازی شده برای کودک شما طراحی شود.

سوالات متداول

در نهایت…

اختلال پردازش حسی (SPD) یک مشکل عصبی است که باعث می‌شود کودک نتواند اطلاعات دریافتی از حواس مانند بینایی، شنوایی، لمس، بویایی و چشایی را به درستی پردازش کند و رفتارهای غیرمعمول بروز دهد. در صورت مشاهده علائم این اختلال در فرزندتان، مراجعه به مرکز کاردرمانی و دریافت کمک از متخصصان ضروری است. توجه داشته باشید که عدم درمان می‌تواند منجر به غمگینی، اضطراب، افسردگی، انزوا و مشکلات تحصیلی یا اجتماعی شود از همین رو اقدام به موقع می‌تواند رشد اجتماعی، مهارت‌های روزمره و اعتمادبه‌نفس کودک را بهبود ببخشد.