همه ما در زندگی روزمره خود با حواس مختلف مانند بینایی، شنوایی، لامسه، حرکت و بویایی آشنا هستیم. مغز با پردازش و ترکیب این اطلاعات تصویر کاملی از محیط و بدن ما ایجاد می کند، یعنی این پردازش حسی تجربیات و احساسات ما را شکل می دهد. اما در صورت اختلال در پردازش و یکپارچگی حسی، مشکلاتی در رفتار و یادگیری ایجاد می شود. در ادامه با علائم اختلال پردازش حسی در کودکان و روش های درمان آن آشنا می شویم.

اختلال حسی در کودکان چیست

اختلال پردازش حسی یا SPD (اختلال پردازش حسی)، که به عنوان اختلال یکپارچگی حسی نیز شناخته می شود، یک اختلال عصبی است. این اختلال زمانی شکل می‌گیرد که عملکرد غیرطبیعی در دریافت پیام‌های حسی از حواس مختلف مانند بینایی، شنوایی، چشایی و تبدیل آن‌ها به پاسخ‌های مناسب در مغز وجود داشته باشد.

چه فرزند شما در خانه نشسته باشد یا در رستوران و غذای مورد علاقه خود را می خورد، به سخنان معلم در کلاس گوش می دهد، یا با مداد رنگی نقاشی می کند، و انجام موفقیت آمیز صدها فعالیت روزانه از این دست، همگی نیازمند پردازش یا یکپارچگی حسی هستند.

توجه: اختلال یکپارچگی حسی بیشتر در دوران کودکی تشخیص داده می شود، برخی از کارشناسان معتقدند که تا 10٪ از کودکان نوعی چالش پردازش حسی را تجربه می کنند. علاوه بر این، افراد مبتلا به اختلال کم توجهی بیش فعالی (ADHD)، اختلالات طیف اوتیسم و سندرم X شکننده بسیار بیشتر در معرض ابتلا به SPD هستند.

علت اختلال یکپارچگی حسی

اختلال یکپارچگی حسی زمانی رخ می دهد که مغز در پردازش و هماهنگی اطلاعات دریافتی از حواس مشکل داشته باشد. علل این اختلال به وضوح شناخته نشده است، اما عوامل ژنتیکی، ساختار مغز و مشکلات عصبی در دوران جنینی یا پس از تولد نقش مهمی دارند.

علاوه بر این، برخی عفونت‌ها، کمبود اکسیژن در بدو تولد یا آسیب‌های مغزی می‌توانند باعث اختلال یکپارچگی حسی شوند. همچنین تفاوت های فردی در حساسیت به محرک های محیطی و سبک زندگی کودک نیز تاثیرگذار است. در مجموع، ترکیبی از عوامل بیولوژیکی و محیطی باعث ایجاد مشکلاتی در پردازش حسی و پاسخ می شود.

علائم اختلال حسی در کودکان

اختلالات حسی در کودکان زمانی رخ می دهد که مغز نتواند اطلاعات دریافتی از حواس مختلف را به درستی پردازش کند. این مشکل می تواند بر رفتار، یادگیری و تعاملات اجتماعی کودک تأثیر بگذارد. مهمترین علائم این مشکل عبارتند از:

• او به سختی پشت سر دیگران در صف می ایستد.
• در طول فعالیت های گروهی روی زمین دراز می کشد.
• به لمس بسیار حساس است.
• از شکل و ظاهر بعضی غذاها متنفر است.
• احساس می کند برخی از لباس ها خشن، بزرگ یا تنگ هستند و آنها را نمی پوشد.
• آداب معاشرت لباس را دوست ندارد.
• دست و پا چلفتی است.
• در مهمانی ها و رستوران ها بی نظم می شود و رفتار نامناسبی از خود نشان می دهد.
• او از سرسره و ارتفاع در زمین های بازی و پارک ها می ترسد.
• روی نوک پا راه می رود.
• حواس او پرت شده است.
• وقتی کسی صدای خود را می‌سازد، واکنش مناسبی نشان نمی‌دهد زیرا احتمالاً مغز او صدای مورد نظر را پردازش نکرده است.
• با صدای بلند صحبت می کند.

بیشتر بخوانید: مشکلات حسی کودکان اوتیسم

مراحل یکپارچگی حسی

یکپارچگی حسی با دریافت اطلاعات حسی آغاز می شود، حواس مانند بینایی، شنوایی، لامسه، حرکت و وضعیت بدن، اطلاعات مربوط به محیط و بدن را به مغز منتقل می کنند. مغز این اطلاعات را تجزیه و تحلیل می‌کند و آن‌ها را با تجربیات و حافظه قبلی ترکیب می‌کند تا پاسخ مناسبی به محیط ایجاد کند.

مرحله بعدی پردازش و پاسخگویی است، مغز اطلاعات دریافتی را ارزیابی می کند و رفتارها و واکنش های مناسبی مانند هماهنگی حرکت، توجه به صداها یا تنظیم احساسات را هدایت می کند. اگر این فرآیند به درستی انجام نشود، کودک در تمرکز، یادگیری یا تعاملات اجتماعی دچار مشکل می شود.

انواع اختلالات حسی

اختلالات حسی زمانی اتفاق می‌افتد که مغز در دریافت، پردازش یا پاسخ به اطلاعات حسی مشکل داشته باشد، این اختلالات می‌تواند بر رفتار، یادگیری و توانایی‌های اجتماعی کودکان تأثیر بگذارد که مهمترین آنها عبارتند از:

اختلال مدولاسیون حسی

اختلال تعدیلی حسی شایع ترین شکل SPD است که نشان دهنده مشکل در تنظیم پاسخ به تحریک است. افراد مبتلا به آن کم یا زیاد پاسخ می دهند زیرا سیستم عصبی نمی داند چه زمانی به محرک ها توجه کند یا آنها را نادیده بگیرد. این شکل از اختلال منجر به احساس غیرطبیعی جستجو یا پنهان شدن از تحریک می شود.

اختلال تمایز حسی

افراد مبتلا به اختلال تمایز حسی در مورد منابع احساسات خود احساس سردرگمی می کنند. این اختلال می‌تواند منجر به مشکلاتی در دانستن اینکه در کجای فضا هستید، دست و پا چلفتی کودک، مشکل در تشخیص گرسنگی، یا مشکل در تشخیص حروف و منابع صداها باشد.

اختلال حرکتی مبتنی بر حسی

اختلال حرکتی حسی منجر به مشکلاتی در کارهایی می‌شود که به کنترل حرکتی نیاز دارند، مانند نگه داشتن ظرف‌ها، صاف نشستن و حفظ تعادل. افراد مبتلا به اختلال پردازش حسی ممکن است با یک یا همه دسته ها در درجات مختلف مشکل داشته باشند.

سیستم عصبی کودکان مبتلا به اختلال یکپارچگی حسی

به طور کلی سیستم عصبی کودکان مبتلا به اختلال یکپارچگی حسی به دو دسته تقسیم می شود: سیستم عصبی با سطح برانگیختگی پایین و سیستم عصبی با سطح برانگیختگی بالا.

سیستم عصبی با سطح برانگیختگی پایین

در این نوع سیستم عصبی، سطح تحریک پذیری کودک کاهش می یابد و مدت زیادی طول می کشد تا او یک تجربه حسی (مثلاً صدا یا بو) را احساس و درک کند. کودکی که دارای این نوع سیستم عصبی است علائم زیر را نشان می دهد:

• به لمس شدن کمی واکنش نشان می دهد و لمس قوی (در آغوش گرفتن) را به لمس سبک ترجیح می دهد.
• به صداهایی مانند صدای مادر یا معلمی که او را صدا می کنند کمتر واکنش نشان می دهد.
• حرکات کودک آهسته است و دهان او اغلب باز است، ماهیچه های او در حین معاینه مانند خمیر نرم هستند و اغلب خسته به نظر می رسند.
• به دلیل مشکلات مربوط به نوسانات صدا، به دلیل بازخورد حسی نامناسب، بلندتر از حد معمول صحبت می کنند.
• به دلیل کمبود اطلاعات حسی از قسمت های مختلف بدن، شناخت آنها از قسمت های مختلف بدن ناکافی است و در نتیجه دست و پا چلفتی و شلخته به نظر می رسند.

سیستم عصبی با سطح برانگیختگی بالا

در این نوع سیستم عصبی، سطح تحریک پذیری افزایش می یابد، به طوری که خاموش کردن ورودی های حسی و ایجاد خروجی مناسب (فعالیت یا تفکر منطقی) در کودک دشوار است. در کودکی که دارای این نوع سیستم عصبی است، علائم زیر مشاهده می شود:

• حساسیت بیش از حد به لمس
• نزدیک شدن بیش از حد به افراد دیگر
• واکنش بیش از حد به انواع بوها
• توجه به صداهایی که دیگران نادیده می گیرند (به سادگی حواسشان پرت می شود)
• توانایی تحمل فعالیت هایی که به طور گسترده حس دهلیزی را تحریک می کنند (حس تعادلی که از گوش داخلی نشات می گیرد). به عنوان مثال، می تواند برای مدت طولانی بچرخد یا در یک دایره اجرا شود.
• حساسیت بیش از حد در تماس با پوست یا لباس افراد، که برای آنها بسیار ناراحت کننده است.

چگونه به کودکان مبتلا به اختلال پردازش حسی کمک کنیم؟

به عنوان والدین، پس از تشخیص و مشاهده علائم این اختلال، می توانید به مرکز کاردرمانی مراجعه کرده و از کاردرمانگر بخواهید که فرزند شما را ارزیابی کرده و مداخله زودهنگام را آغاز کند. بسته به محیط، می‌توانید در سه مکان به فرزندتان کمک کنید: خانه، مدرسه و درمانگاه.

خانه

1. وظایف روزانه اش را برای او تعریف کنید تا بتواند هر کار را در زمان معین انجام دهد. 2. تکالیف کودک را به قسمت های کوچکتر تقسیم کنید تا بتواند هر قسمت را انجام دهد. 3. وقتی متوجه شدید که توجه کودک خوب است و حرف های شما را پردازش می کند، با او صحبت کنید. 4. یک جدول زمانی برای ساعات خواب کودک (ظهر و شب) تهیه کنید که همیشه قابل مشاهده باشد. 5. برای دستوراتی که باید انجام دهد، زمان خاصی را در نظر بگیرید، مثلاً 10 دقیقه یا یک ساعت، تا او را متعهد به انجام آن کار کنید. 6. یک روال ثابت را در برخورد با کودک در نظر بگیرید و در آن ثابت قدم باشید. 7. پیامدهای مناسب را برای نتایج اقدامات خود در نظر بگیرید.

مدرسه

1. کودک را با یک سری وسایل و کاردستی مشغول کنید تا از هیجان بیش از حد در کلاس جلوگیری کنید. 2. فهرستی از فعالیت ها و برنامه هایی که قرار است کودک در مدرسه انجام دهد تهیه کنید و به او اعلام کنید. 3. قبل از اینکه انتظار عکس العملی از او داشته باشید، مطمئن شوید که حرف شما را شنیده و کاملاً درک کرده است. 4. قبل از شروع و تکمیل یک کار، از کودک بخواهید فعالیت بدنی انجام دهد. 5. از کودک بخواهید کاری را که قرار است شب قبل در مدرسه انجام دهد در خانه مرور کند.

درمان اختلال پردازش حسی با کاردرمانی

درمان اختلال پردازش حسی با هدف بهبود توانایی کودک در دریافت، پردازش و پاسخ مناسب به محرک های محیطی انجام می شود. کاردرمانی حسی یکی از موثرترین روش ها در این زمینه است که با تمرینات هدفمند حسی-حرکتی، تعادل، هماهنگی، قدرت دست و توجه کودک را تقویت می کند.

در جلسات کاردرمانی کودک به تدریج یاد می گیرد که چگونه با محرک های محیطی کنار بیاید و واکنش های مناسبی از خود نشان دهد که به بهبود عملکرد روزانه، مهارت های اجتماعی و اعتماد به نفس او کمک می کند. استفاده از بازی های حسی، تجهیزات تخصصی و فعالیت های بدنی مختلف بخش مهمی از این روش درمانی است.

توجه: برای دریافت درمان تخصصی و موثر اختلال پردازش حسی می توانید به کاردرمانی دکتر دکتر مراجعه کنید. وحید بیاتی بهترین مرکز درمانی برای طراحی شخصی شما فرزند.

سؤالات متداول

در نهایت…

اختلال پردازش حسی (SPD) یک مشکل عصبی است که باعث می شود کودک نتواند اطلاعات دریافتی از حواس مانند بینایی، شنوایی، لامسه، بویایی و چشایی را به درستی پردازش کند و رفتارهای غیرعادی از خود نشان دهد. در صورت مشاهده علائم این اختلال در فرزندتان، مراجعه به مرکز کاردرمانی و کمک گرفتن از متخصصین ضروری است. توجه داشته باشید که عدم درمان می تواند منجر به غمگینی، اضطراب، افسردگی، انزوا و مشکلات تحصیلی یا اجتماعی شود، بنابراین اقدام به موقع می تواند رشد اجتماعی، مهارت های روزانه و اعتماد به نفس کودک را بهبود بخشد.