کودکان در طول زندگی خود از بدو رشد کرده و یاد می گیرند، بنابراین رشد کودک فراتر از رشد جسمی است. در واقع رشد کودک به مهارت و هماهنگی کودک در کنار رشد جسمی و ذهنی او اشاره دارد و ما می‌توانیم ارزیابی رشدی او را از طریق تعامل با محیط خود از جمله نحوه بازی، یادگیری، صحبت، حرکت و رفتار درک کنیم. اگرچه مراحل رشد در همه کودکان متفاوت است، اما برخی علائم در رشد و مهارت ها نشان دهنده تاخیر رشد در کودکان است. در ادامه این مقاله به بررسی تاخیر رشد در کودکان و علائم این اختلال می پردازیم.

تاخیر رشدی در کودکان چیست؟

قبل از بررسی تاخیر رشد در کودکان، باید بدانیم که مهارت های حرکتی بر اساس یک برنامه دقیق و یکنواخت رشد نمی کنند. به عنوان مثال، برخی از کودکان از 9 ماهگی شروع به راه رفتن می کنند، در حالی که برخی دیگر در 15 ماهگی هنوز راه نمی روند. با این حال، هر دو گروه در محدوده طبیعی رشد هستند و تفاوت های جزئی نگران کننده نیست.

اما تاخیر رشد بیش از یک کندی موقت است. این اصطلاح زمانی به کار می رود که کودک دائماً در کسب مهارت هایی که همسالانش دارند عقب است. مثلاً کودکی که تا 4 ماهگی غلت نمی زند ممکن است کمی دیرتر رشد کند، اما اگر در کنترل سر یا تکیه دادن به دست هایش مشکل داشته باشد، در چندین مهارت عقب مانده است و این می تواند نشانه تاخیر رشد باشد. در چنین شرایطی روش های مختلفی برای کمک به کودک وجود دارد.

تفاوت بین تاخیر رشد در کودکان و ناتوانی رشدی در کودکان

گاهی اوقات والدین بین تاخیر رشد و ناتوانی رشدی اشتباه می‌شوند، در حالی که این دو موضوع علیرغم شباهت ظاهری، تفاوت‌های اساسی دارند. جدول زیر این تفاوت ها را به شکل ساده نشان می دهد:

پنج حوزه توسعه مهارت و تاخیر احتمالی آنها

تاخیر رشدی می‌تواند در یک یا چند ناحیه رخ دهد، توجه داشته باشید که تاخیر کلی زمانی رخ می‌دهد که کودک حداقل در دو مورد از زمینه‌های زیر تاخیر داشته باشد. مهارت های کودک در 5 زمینه رشد می کند که عبارتند از:

1- مهارت های شناختی (تفکر)

این مهارت باعث می شود کودک فکر کند، یاد بگیرد و مشکلات را حل کند. در نوزادان، رشد این مهارت با میزان کنجکاوی او سنجیده می شود. مانند اینکه چگونه یک کودک با چشم ها، گوش ها و دست های خود دنیای اطراف خود را کشف می کند. در کودکان نوپا، این مهارت شامل یادگیری شمارش، نامگذاری رنگ ها و یادگیری واژگان جدید است.

2- مهارت های اجتماعی و عاطفی

این مهارت ها شامل توانایی بیان و کنترل احساسات، در نوزادان، لبخند زدن به دیگران و صدا زدن برای برقراری ارتباط نمونه هایی از این مهارت است. در کودکان نوپا و پیش دبستانی این مهارت با کمک گرفتن از دیگران، نشان دادن و ابراز احساسات و کنار آمدن با دیگران خود را نشان می دهد. توجه داشته باشید که همه این مهارت ها تعیین می کند که آیا کودک توانایی برقراری ارتباط با دیگران را دارد یا خیر.

3- مهارت های گفتاری و زبان

این مهارت توانایی استفاده و درک زبان است. این مهارت در نوزادان به صورت صداها خود را نشان می دهد. در کودکان بزرگتر، این مهارت خود را به صورت درک زبان و تلفظ صحیح کلمات (به نحوی که برای دیگران قابل درک باشد) نشان می دهد.

بیشتر بخوانید: اختلالات گفتاری

4- مهارت های حرکتی ظریف و درشت

این مهارت‌ها توانایی استفاده از عضلات کوچک (حرکات ظریف انگشتان) و عضلات بزرگ (حرکات درشت و بزرگ دست و پا) بدن است. نوزادان معمولاً از مهارت های حرکتی ظریف برای گرفتن اشیای کوچک استفاده می کنند. کودکان نوپا و پیش دبستانی از مهارت های حرکتی ظریف برای گرفتن ابزار و ابزار، کار با اشیاء کوچک و نقاشی استفاده می کنند، نوزادان مهارت های حرکتی درشتی را به شکل نشستن، غلت زدن و راه رفتن نشان می دهند و مهارت های حرکتی درشت کودکان بزرگتر شامل پریدن، دویدن و بالا رفتن از پله ها است.

5- فعالیت های روزمره

توانایی انجام کارها و کارهای روزانه مربوط به این دسته از مهارت ها است، در کودکان این مهارت ها شامل غذا خوردن، لباس پوشیدن، شستن و حمام کردن است.

علت تاخیر رشد کودکان

دلایل مختلفی باعث تاخیر رشد در کودکان می شود. توجه داشته باشید که برخی از این عوامل موقتی و قابل درمان هستند و با مداخله زودهنگام قابل رفع هستند، اما برخی دیگر ممکن است ریشه در مشکلات جدی تری داشته باشند. لازم است والدین توجه داشته باشند:

مشکلات پزشکی

بیماری‌های مزمن، عفونت‌های شدید یا بستری شدن طولانی‌مدت در بیمارستان، روند رشد طبیعی کودک را مختل می‌کند، این شرایط باعث می‌شود کودک زمان کافی برای تمرین و یادگیری مهارت‌های حرکتی و شناختی نداشته باشد. توجه داشته باشید که در بسیاری از موارد، با درمان بیماری زمینه‌ای و انجام توانبخشی، رشد کودک در طول زمان بهبود می‌یابد.

مشکلات شنوایی و بینایی

نقایص شنوایی یا بینایی به شدت بر یادگیری کودک تأثیر می گذارد، به عنوان مثال، کودکانی که به طور مکرر عفونت گوش دارند، احتمالاً با تأخیر در گفتار مواجه می شوند = البته توجه داشته باشید که مشکلات بینایی مانع هماهنگی حرکتی و درک محیط می شود. بنابراین تشخیص زودهنگام و استفاده از دستگاه های کمکی می تواند تا حدود زیادی این مشکل را جبران کند.

عوامل ژنتیکی و اختلالات عصبی

برخی از کودکان به دلیل اختلالات ژنتیکی یا مشکلات سیستم عصبی مرکزی، مانند سندرم داون یا اوتیسم، تاخیر رشدی دارند. این کودکان نیاز به برنامه های توانبخشی و آموزشی خاصی دارند، اگرچه رشد آنها به سطح کامل همسالانشان نمی رسد، اما مداخله به موقع کیفیت زندگی آنها را بهبود می بخشد.

عوامل محیطی

عدم تعامل، بازی و آموزش در محیط خانواده یا قرار گرفتن در محیط های محروم می تواند رشد کودک را کند کند. کودکانی که فرصت کافی برای کشف محیط، تعامل اجتماعی یا دریافت آموزش ندارند، معمولا در مهارت های گفتاری و حرکتی با تاخیر مواجه می شوند. توجه داشته باشید که ایجاد محیطی غنی از محرک های آموزشی و عاطفی نقش مهمی در جبران این نوع تاخیر دارد.

مشکلات تغذیه ای

کمبود مواد مغذی مانند پروتئین، آهن، ید یا ویتامین ها یکی از دلایل اصلی تاخیر در رشد جسمی و ذهنی است. سوءتغذیه در سال های اولیه زندگی می تواند اثرات ماندگاری بر قد، وزن و حتی عملکرد شناختی کودک داشته باشد. توجه به تغذیه سالم و مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه در این زمینه ضروری است.

علائم تاخیر در رشد در کودکان

تشخیص تاخیر رشد در کودکان معمولا با مشاهده رفتارها و مقایسه آنها با مراحل رشد همسالان انجام می شود. والدین باید با علائم رایج آشنا باشند تا در صورت مشاهده، بتوانند به موقع بررسی و مداخله کنند.

• مشکل در کنترل سر بعد از چند ماه
• عدم امکان جابجایی تا 4 یا 5 ماهگی
• تاخیر در نشستن بدون کمک پس از 9 ماه
• ناتوانی در راه رفتن روی چهار دست و پا یا ایستادن مناسب
• تأخیر در راه رفتن نسبت به همسالان (بعد از 15 تا 18 ماه)
• مشکل در گرفتن اشیا یا هماهنگی حرکت دست
• تاخیر در صحبت کردن یا بیان کلمات ساده تا 18 ماه
• ناتوانی در برقراری تماس چشمی یا واکنش به صداها
• مشکل در یادگیری مهارت های اجتماعی ساده مانند بازی کردن یا تقلید حرکات

رابطه بین تاخیر رشد کودکان و مشکلات یادگیری و توجه

در کودکان خردسال، تاخیر در رشد به عنوان اولین علامت توجه داشته باشید که در مدرسه معلمان عملکرد کودک را در ریاضیات، خواندن و دیکته ارزیابی می کنند، همچنین می توانند در مورد توجه و تمرکز کودک در کلاس قضاوت کنند. در مدرسه با آزمون های رسمی نقاط قوت و ضعف کودک شناسایی می شود تا بتوان مهارت های کودک را با همکلاسی هایش مقایسه کرد. همه این موارد تعیین می کند که آیا کودک اختلال یادگیری و توجه دارد یا خیر.

تفاوت بین تاخیر رشد و اوتیسم چیست و چه زمانی باید نگران باشیم؟

چه زمانی باید نگران باشیم؟

اگر کودک علاوه بر تأخیر رشد، علائمی مانند پاسخ ندادن به نام، اجتناب از تماس چشمی، عدم علاقه به تعامل اجتماعی یا انجام حرکات تکراری غیرعادی داشت، باید در اسرع وقت توسط متخصص اطفال یا کاردرمانگر ارزیابی شود. همچنین، اگر تاخیر رشد پس از مداخلات اولیه بهبود نیابد یا در چندین ناحیه به طور همزمان مشاهده شود، نیاز به بررسی دقیق تری وجود دارد.

جهت دریافت نوبت از 09918292254 و 19398

مراحل پس از تشخیص تاخیر رشد در کودکان