فرق روانشناس و روانکاو: تمرکز هرکدام روی چیست؟

ممکن است بارها با عناوین مختلفی مانند روانشناس، روانکاو، مشاور و روان‌درمانگر مواجه شده باشیم. این تنوع نشان‌دهنده گستردگی خدمات سلامت روان است، اما گاهی می‌تواند باعث سردرگمی شود. به‌خصوص دو عنوانی که اغلب به اشتباه به جای یکدیگر به کار می‌روند، روانشناس و روانکاو هستند. درک فرق روانشناس و روانکاو تنها یک بحث لغوی نیست، بلکه کلیدی برای یافتن مناسب‌ترین مسیر درمانی برای نیازهای منحصر به فرد شماست.

آیا هر دو یک کار را انجام می‌دهند؟ آیا رویکرد درمانی آن‌ها یکسان است؟ تحصیلات و تخصص آن‌ها چه تفاوتی دارد؟ در این مقاله به صورت دقیق و شفاف، به فرق روانشناس و روانکاو می‌پردازیم.

فرق نوروتراپی با نوروفیدبک؛ راهنمای انتخاب بهترین روش درمان

روانشناس کیست؟ نگاهی به گستره علم روانشناسی

روانشناسی (Psychology) یک علم بسیار گسترده است که به مطالعه علمی ذهن، رفتار و فرآیندهای روانی انسان می‌پردازد. روانشناسان در حوزه‌های بسیار متنوعی فعالیت می‌کنند، از تحقیقات بنیادی در آزمایشگاه‌ها گرفته تا ارائه خدمات بالینی در کلینیک‌ها.

تحصیلات: یک روانشناس معمولاً دارای مدرک کارشناسی ارشد یا دکتری تخصصی (Ph.D. یا Psy.D.) در یکی از گرایش‌های روانشناسی (مانند بالینی، مشاوره، تربیتی، سازمانی، اجتماعی و…) است.
حوزه فعالیت: روانشناسان در محیط‌های مختلفی مانند بیمارستان‌ها، کلینیک‌های سلامت روان، مدارس، دانشگاه‌ها، سازمان‌ها و مراکز تحقیقاتی مشغول به کار هستند.
رویکردهای درمانی: روانشناسانی که در حوزه بالینی یا مشاوره فعالیت می‌کنند (که اغلب به آن‌ها روان‌درمانگر نیز گفته می‌شود)، از طیف وسیعی از رویکردهای درمانی مبتنی بر شواهد برای کمک به مراجعان استفاده می‌کنند. این رویکردها شامل درمان شناختی-رفتاری (CBT)، درمان‌های انسان‌گرا، درمان‌های مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) و همچنین روان‌درمانی پویشی (Psychodynamic Therapy) می‌شود که ریشه در نظریه‌های روانکاوی دارد اما با آن متفاوت است.
تمرکز: تمرکز روانشناسان بالینی و مشاور، اغلب روی مشکلات فعلی مراجع، الگوهای فکری و رفتاری ناکارآمد، مدیریت هیجانات، بهبود روابط بین فردی و یادگیری مهارت‌های مقابله‌ای است. آن‌ها همچنین در زمینه ارزیابی و تشخیص روانشناختی با استفاده از آزمون‌های معتبر، تخصص دارند.

بنابراین، روانشناس یک متخصص با دیدگاهی وسیع است که از ابزارها و رویکردهای متنوعی برای کمک به افراد در طیف گسترده‌ای از مشکلات استفاده می‌کند. فرق روانشناس و روانکاو در همین گستردگی حوزه فعالیت و تنوع رویکردها نیز مشهود است.

روانکاو کیست؟

روانکاوی (Psychoanalysis) هم یک نظریه شخصیتی (که عمدتاً توسط زیگموند فروید پایه‌گذاری شد) و هم یک روش درمانی بسیار خاص و عمیق است. روانکاو متخصصی است که آموزش‌های طولانی و تخصصی را در زمینه نظریه و تکنیک‌های روانکاوی گذرانده است.

تحصیلات و آموزش: روانکاوان معمولاً ابتدا یک مدرک تخصصی در حوزه سلامت روان (مانند روانشناسی بالینی یا روانپزشکی) کسب کرده و سپس وارد دوره‌های بسیار طولانی‌مدت (چندین ساله) و فشرده آموزش روانکاوی در انستیتوهای تخصصی می‌شوند. این آموزش شامل مطالعه عمیق نظریه‌ها، روانکاوی شدن خودشان (تحلیل آموزشی) و کار روی موارد بالینی تحت نظارت دقیق است.
رویکرد درمانی: روانکاوی یک روش درمانی بلندمدت و عمیق است که بر کاوش در دنیای ناخودآگاه فرد تمرکز دارد. روانکاو معتقد است که بسیاری از مشکلات و الگوهای رفتاری فعلی ما، ریشه در تجربیات سرکوب‌شده دوران کودکی، تعارضات درونی حل‌نشده و مکانیزم‌های دفاعی ناخودآگاه دارند.
تکنیک‌ها: تکنیک‌های اصلی روانکاوی شامل تداعی آزاد (بیان هر آنچه بدون سانسور به ذهن می‌رسد)، تحلیل رویاها، بررسی مقاومت‌ها و تحلیل پدیده انتقال (الگوهای روابط گذشته که در رابطه با درمانگر بازسازی می‌شوند) است.
تمرکز: تمرکز اصلی روانکاو بر گذشته، ریشه‌های ناخودآگاه مشکلات، الگوهای تکرارشونده در روابط و رسیدن به بینش عمیق نسبت به دنیای درونی است. هدف، صرفاً حذف علائم نیست، بلکه ایجاد یک تغییر شخصیتی بنیادی و پایدار است. جلسات روانکاوی معمولاً چندین بار در هفته برگزار شده و ممکن است سال‌ها به طول بینجامد.

روشن‌سازی فرق روانشناس و روانکاو

ویژگی روانشناس روانکاو حوزه فعالیت بسیار گسترده (بالینی، مشاوره، تربیتی، پژوهشی و…) متمرکز بر درمان عمیق روانشناختی (روانکاوی) رویکرد درمانی متنوع (CBT, ACT, پویشی, انسان‌گرا و…) روانکاوی (مبتنی بر نظریه‌های فروید و پسافرویدی) تمرکز اصلی مشکلات فعلی، افکار، رفتارها، هیجانات، مهارت‌آموزی گذشته، ناخودآگاه، تجربیات کودکی، الگوهای تکرارشونده، بینش عمیق تکنیک‌های رایج تکنیک‌های شناختی، رفتاری، ذهن‌آگاهی، تحلیل رابطه و… تداعی آزاد، تحلیل رویا، تحلیل انتقال و مقاومت طول دوره درمان متغیر (از کوتاه‌مدت تا بلندمدت) معمولاً بلندمدت (چندین سال) تعداد جلسات در هفته معمولاً یک بار در هفته اغلب ۲ تا ۵ بار در هفته آموزش و تحصیلات کارشناسی ارشد یا دکتری در روانشناسی مدرک تخصصی سلامت روان + آموزش‌های طولانی‌مدت تخصصی روانکاوی

این جدول به روشنی فرق روانشناس و روانکاو را در ابعاد مختلف نشان می‌دهد.

آیا مرز روانشناس و روانکاو همیشه مشخص است؟

موضوع کمی پیچیده‌تر می‌شود وقتی بدانیم که برخی روانشناسان بالینی در روان‌درمانی پویشی (Psychodynamic Therapy) تخصص دارند. این رویکرد درمانی، ریشه در نظریه‌های روانکاوی دارد و بر مفاهیمی مانند ناخودآگاه و تجربیات گذشته تأکید می‌کند، اما معمولاً:

کمتر فشرده است: جلسات اغلب هفته‌ای یک بار برگزار می‌شود.
تمرکز بیشتری بر مشکلات فعلی دارد: اگرچه گذشته کاوش می‌شود، اما ارتباط آن با مشکلات امروز مراجع، محور اصلی است.
ممکن است کوتاه‌مدت‌تر باشد: نسبت به روانکاوی کلاسیک.

بنابراین، یک روانشناس می‌تواند از رویکرد پویشی استفاده کند، اما این لزوماً او را به روانکاو تبدیل نمی‌کند. درک این تمایز، بخش دیگری از فهم فرق روانشناس و روانکاو است.

کدام تخصص برای شما مناسب‌تر است؟

انتخاب بین روانشناس و روانکاو، به اهداف، نیازها و ترجیحات شما بستگی دارد. هیچ‌کدام بر دیگری برتری مطلق ندارد؛ هر کدام برای شرایط خاصی مناسب‌تر هستند.

چه زمانی مراجعه به روانشناس (با رویکردهای غیرروانکاوی) مناسب‌تر است؟

اگر به دنبال راه‌حل‌های عملی و کوتاه‌مدت برای مشکلات مشخصی مانند اضطراب، افسردگی خفیف تا متوسط، مشکلات ارتباطی یا مدیریت استرس هستید.
اگر ترجیح می‌دهید روی زمان حال و تغییر الگوهای فکری و رفتاری تمرکز کنید.
اگر به دنبال یادگیری مهارت‌های مقابله‌ای مشخص هستید (مانند مهارت‌های CBT).
اگر نیاز به ارزیابی روانشناختی یا تست دارید.

چه زمانی مراجعه به روانکاو مناسب‌تر است؟

اگر به دنبال خودشناسی بسیار عمیق و درک ریشه‌های ناخودآگاه شخصیت و مشکلات خود هستید.
اگر با الگوهای رفتاری یا ارتباطی تکرارشونده و عمیقی دست و پنجه نرم می‌کنید که در طول زندگی شما ادامه داشته‌اند.
اگر آماده یک فرآیند درمانی بلندمدت، فشرده و چالش‌برانگیز هستید.
اگر به کاوش در دنیای رویاها و ناخودآگاه خود علاقه‌مندید.

درک دقیق فرق روانشناس و روانکاو به شما کمک می‌کند تا با دید بازتری این انتخاب مهم را انجام دهید.

در نهایت، مهم‌ترین گام، اقدام برای دریافت کمک است. با تحقیق در مورد متخصصان مختلف، پرسیدن سوال در مورد رویکرد درمانی آن‌ها و حتی انجام یک جلسه آزمایشی، می‌توانید بهترین راهنما را برای سفر منحصر به فرد خود پیدا کنید.

پرسش‌های متداول

۱. آیا روانکاو می‌تواند دارو تجویز کند؟

معمولاً خیر. روانکاوان اغلب دارای مدرک روانشناسی یا مشاوره هستند. تنها در صورتی که یک روانپزشک (که پزشک است) آموزش‌های تخصصی روانکاوی را نیز گذرانده باشد، می‌تواند هم روانکاوی انجام دهد و هم دارو تجویز کند.

۲. آیا روانشناس همان روان‌درمانگر است؟

نه دقیقاً. روانشناس به فردی با مدرک روانشناسی اطلاق می‌شود که می‌تواند در حوزه‌های مختلف فعالیت کند. روان‌درمانگر به فردی گفته می‌شود که به طور تخصصی به ارائه خدمات درمانی می‌پردازد. بسیاری از روانشناسان بالینی و مشاور، روان‌درمانگر نیز هستند، اما ممکن است افراد دیگری با مدارک متفاوت (مانند مددکار اجتماعی بالینی) نیز روان‌درمانی ارائه دهند.

۳. کدام روش درمانی سریع‌تر نتیجه می‌دهد، روانشناسی یا روانکاوی؟

بستگی به هدف شما دارد. روش‌هایی مانند درمان شناختی-رفتاری (CBT) که اغلب توسط روانشناسان به کار می‌رود، معمولاً کوتاه‌مدت‌تر بوده و روی کاهش سریع‌تر علائم تمرکز دارند. روانکاوی یک فرآیند بلندمدت است که به دنبال تغییرات شخصیتی عمیق و پایدار است و نتایج آن به تدریج ظاهر می‌شود.

نویسنده سایت

۷ آبان, ۱۴۰۴

مقالات