آنچه در این مقاله خواهید خواند:

چاقی بعد از عمل تیروئید

جراحی تیروئید (تیروئیدکتومی) به عمل جراحی گفته می‌شود که در طی آن بخشی از غده تیروئید یا تمام آن برداشته می‌شود. بیماران مبتلا به پرکاری تیروئید (هایپرتیروئیدیسم) معمولاً پس از جراحی تیروئید دچار افزایش وزن می‌شوند. این اضافه وزن در کسانی که برای گواتر گره‌ای (یک نوع توده در تیروئید) یا سرطان تیروئید تحت عمل جراحی قرار گرفته‌اند نیز مشاهده می‌شود. شاید تصور کنید که کم‌ کاری موقتی تیروئید بعد از عمل تیروئید، علت این چاقی است؛ اما باید بدانید که حتی مصرف قرص لووتیروکسین (برای جایگزینی هورمون تیروئید) نیز روی سوخت و ساز بدن تأثیر می‌گذارد؛ حتی اگر سطح TSH خون عادی باشد. چاقی بعد از جراحی تیروئید علل مختلفی دارد که در ادامه به آن میپردازیم.

در واقع پس از جراحی تیروئید، در کنار عوارض جراحی تیروئید، بیماران اغلب از افزایش وزن شکایت می‌کنند؛ حتی زمانی که آزمایش‌های خون نشان می‌دهد که سطح هورمون‌های تیروئیدشان طبیعی شده است. در برخی موارد تغییرات وزن شدیدی در بیماران اتفاق نمی‌افتد. اما غالبا کسانی که تیروئیدکتومی انجام داده‌اند (به ویژه در بیماران مبتلا به پرکاری تیروئید یا سرطان تیروئید) تغییرات ناگهانی وزن را تجربه می‌کنند.

علت چاقی بعد از جراحی تیروئید

افزایش وزن به دنبال جراحی تیروئید به دلایل مختلفی اتفاق می‌افتد. در اغلب موارد، ترکیبی از چند مورد زیر در چاقی پس از تیروئیدکتومی نقش دارد.

کُند شدن متابولیسم به علت کاهش هورمون‌های تیروئید

غده تیروئید نقش کلیدی در تنظیم سوخت و ساز بدن ایفا می‌کند. برداشتن تمام غده تیروئید یا بخشی از آن به کاهش تولید هورمون‌های تیروئید مانند T4 و T3 منجر می‌شود. این کمبود هورمون، نرخ متابولیسم پایه  یا BMR (یعنی میزان کالری‌ای که بدن در حالت استراحت می‌سوزاند) را پایین می‌آورد. با مصرف کالری کمتر توسط بدن، افزایش وزن اتفاق می‌افتد. همچنین در افرادی که به دلیل پرکاری تیروئید وزن کم کرده بودند، عمل جراحی باعث بازگشت متابولیسم به حالت عادی شده و همین امر نیز به افزایش وزن منجر می‌شود.

هورمون درمانی جایگزین با لووتیروکسین

تقریبا تمام بیماران پس از جراحی تیروئید برای جبران کمبود هورمون‌ها ناچارند به طور مادام‌العمر از لووتیروکسین استفاده کنند. این دارو یک نوع هورمون درمانی جایگزین بوده و هدف آن بازگرداندن سطح هورمون‌های تیروئید به حد طبیعی است. اما نحوه این جایگزینی هورمون با عملکرد طبیعی غده تیروئید کمی متفاوت است.

یک غده تیروئید نرمال، هر دو هورمون T3 و T4  را تولید می‌کند؛ در حالی که لووتیروکسین صرفا T4 است. گاهی حتی با وجود طبیعی بودن سطح TSH  در آزمایش خون ممکن است نسبت T3 به T4 در بدن ایده‌آل نباشد یا فرآیند تبدیل T4 به T3 به درستی انجام نشود. این عدم تعادل علت دیگری برای چاقی بعد از جراحی تیروئید بوده که بر متابولیسم بدن اثر منفی می‌گذارد و به افزایش وزن منجر می‌شود.

بیشتر بخوانید:

آیا بعد از جراحی تیروئید لووتیروکسین باید مصرف کرد؟

مقاومت به انسولین بعد از جراحی تیروئید

یکی از مشکلاتی بعد از جراحی تیروئید (علی‌رغم تنظیم هورمون‌ها) اتفاق می‌افتد، مقاومت به انسولین است. این وضعیت به صورت کاهش حساسیت سلول‌های بدن نسبت به انسولین تعریف می‌شود. یعنی سلول‌های بدن به خوبی به انسولین پاسخ نمی‌دهند و قند نمی‌تواند به راحتی وارد سلول‌ها شود. بنابراین بدن به جای مصرف قند به عنوان انرژی، آن را به شکل چربی ذخیره می‌کند که به افزایش وزن به خصوص در ناحیه شکم منجر می‌شود. این مقاومت به انسولین می‌تواند مستقیماً از تغییرات متابولیکی پس از جراحی ناشی شده یا توسط افزایش وزن اولیه (که به هر دلیلی پس از عمل رخ داده) تشدید شود.

احتباس آب

یکی از دلایلی که می‌تواند به افزایش وزن پس از جراحی تیروئید کمک کند، احتباس آب و سدیم در بدن است. بدن در این وضعیت به جای دفع مایعات اضافی، آنها را در بافت‌ها و فضاهای بین سلولی نگه می‌دارد. این مسئله به خصوص در مراحل اولیه پس از جراحی شایع‌تر است؛ زیرا بدن در حال مطابقت دادن خود با تغییرات ناگهانی در سطح هورمون‌های تیروئید است. در صورت عدم تنظیم دوز لووتیروکسین و بروز کم کاری موقت تیروئید، احتباس مایعات تشدید خواهد شد. بدین ترتیب با آنکه چربی واقعی بدن بیشتر نشده؛ اما وزن بالا می‌رود و بیمار دچار پف و ورم می‌شود.

کاهش فعالیت بدنی

پس از هر عمل جراحی از جمله تیروئیدکتومی، طبیعی است که بیماران برای مدتی فعالیت بدنی کمتری داشته باشند. دلیل این کاهش فعالیت، درد در ناحیه جراحی، احساس خستگی و ضعف عمومی ناشی از عمل و روند بهبودی یا توصیه‌های پزشک برای جلوگیری از فشار آوردن به بخیه‌ها و ناحیه عمل است. با کاهش سطح فعالیت، بدن کالری‌های کمتری را در طول روز می‌سوزاند. این روند به تدریج منجر به چاقی بعد از جراحی تیروئید و  افزایش وزن واقعی (افزایش بافت چربی) منجر می‌شود.

تغییر در اشتها

برخی بیماران پس از جراحی تیروئید تغییراتی در الگوی اشتهای خود تجربه می‌کنند. هورمون‌های تیروئید نقش مهمی در تنظیم متابولیسم و همچنین سیگنال‌های گرسنگی و سیری در مغز دارند. پس از برداشتن غده تیروئید و شروع مصرف داروهای جایگزین ممکن است این تعادل ظریف هورمونی که بر اشتها تأثیر می‌گذارد، کاملاً به حالت اولیه بازنگردد. این تحریک اشتها به پرخوری و افزایش کالری دریافتی منجر می‌شود و در ترکیب با کاهش فعالیت بدنی، مدیریت وزن پس از جراحی تیروئید را پیچیده می‌سازد.

اضطراب و استرس پس از جراحی تیروئید

اضطراب و استرس بعد از جراحی تیروئید، نقش مهمی در افزایش وزن ایفا می‌کند. استرس باعث ترشح هورمون کورتیزول می‌شود که می‌تواند اشتها را به خصوص برای غذاهای پرکالری و شیرین افزایش داده و به ذخیره چربی شکمی منجر شود. بسیاری از افراد در واکنش به استرس و ناراحتی به غذا خوردن احساسی روی می‌آورند که این امر به دریافت بیش از حد کالری منجر می‌شود.

همچنین اضطراب با ایجاد خستگی و بی‌حالی، تمایل به فعالیت بدنی را کاهش می‌دهد و با اختلال در خواب بر هورمون‌های تنظیم‌ کننده اشتها (گرلین و لپتین) تأثیر منفی می‌گذارد. در نتیجه میل به غذا خوردن را بیشتر می‌کند و باعث چاقی بعد از جراحی تیروئید میشود. بنابراین مدیریت صحیح اضطراب و استرس پس از جراحی، نه تنها برای سلامت روان بلکه برای کنترل وزن و حفظ تعادل جسمی نیز حیاتی است.

میزان افزایش وزن بعد از جراحی تیروئید

میزان افزایش وزن پس از تیروئیدکتومی به عوامل متعددی مانند میزان بافت برداشته شده تیروئید (نوع تیروئیدکتومی)، دوز هورمون جایگزین و سبک زندگی فرد بستگی دارد. به دلیل کاهش متابولیسم ناشی از کمبود هورمون تیروئید معمولاً حدود ۲ تا ۵ کیلوگرم اضافه وزن پس از جراحی تیروئید مشاهده می‌شود که با رعایت چند نکته ساده تا حد زیادی قابل پیشگیری است.

در مواردی که اضافه وزن بیش از ۶ کیلوگرم باشد، معمولا عوامل دیگری نظیر بیماری‌های زمینه‌ای یا مصرف داروهای دیگر در این امر دخیل‌اند که لازم است علل اصلی توسط بررسی دقیق پزشک متخصص غدد مشخص شود. شدت اختلال اولیه تیروئید و مهارت جراح تیروئید نیز بر میزان نهایی تغییر وزن تأثیرگذار خواهد بود. همچنین رعایت دقیق توصیه‌های پزشکی می‌تواند چاقی پس از عمل تیروئید را به حداقل برساند.

تأثیر نوع جراحی تیروئید بر میزان افزایش وزن

میزان چاقی پس از تیروئیدکتومی، ارتباط مستقیمی با نوع جراحی تیروئید (کامل یا جزئی) دارد. به طور کلی در تیروئیدکتومی کامل (کل غده تیروئید برداشته می‌شود)، افزایش وزن بیشتری نسبت به تیروئیدکتومی جزئی مشاهده می‌شود. زیرا در جراحی تیروئید کامل، هیچ هورمون تیروئیدی به صورت طبیعی تولید نمی‌شود و بدن به طور کامل به هورمون درمانی جایگزین (قرص لووتیروکسین) وابسته است.

بنابراین تنظیم سطح هورمون‌ها و تعادل متابولیکی پیچیده‌تر از زمانی خواهد بود که فقط بخش کوچکی از تیروئید برداشته شده و بدن قادر به تولید مقداری هورمون تیروئید طبیعی است. بافت تیروئید باقی ‌مانده در تیروئیدکتومی جزئی با کمک به پایداری متابولیسم و تنظیم آسان‌تر هورمون‌ها، افزایش وزن پس ار جراحی تیروئید را کمتر و قابل کنترل‌تر می‌سازد.

راهکارهای پیشگیری از چاقی بعد از عمل تیروئید 

به یاد داشته باشید که تغییرات وزنی شما پس از جراحی تیروئید عمدتاً به دلیل اختلال در عملکرد متابولیسم بدن است. بنابراین شما باید تمام عوامل دخیل در سوخت و ساز بدن را کنترل کنید.

مصرف صحیح و منظم دارو

بعد از جراحی تیروئید برای اغلب بیماران قرص لووتیروکسین تجویز می‌شود. این دارو یک جایگزین هورمون مصنوعی است و شما باید آن را تا پایان عمر مصرف کنید. به مرور زمان و با آزمایشات منظم، پزشک می‌تواند بهترین دوز متناسب با بدن شما را مشخص کند. در صورت عدم مصرف لووتیروکسین یا استفاده از آن در دوز نامناسب دچار کم ‌کاری تیروئید می‌شوید که در آن بدن هورمون تیروئید کافی تولید نمی‌کند؛ بنابراین بیشتر مستعد افزایش وزن خواهید بود.

برای جذب بهتر لووتیروکسین، آن را به صورت ناشتا مصرف کنید و از مصرف همزمان این دارو با گردو، محصولات سویا و مکمل‌های آهن یا کلسیم اجتناب نمایید. همچنین برخی آنتی‌اسیدها و داروهای زخم معده با این قرص تداخل دارند؛ بنابراین حتماً با پزشک خود در این مورد صحبت کنید.

پیروی از رژیم غذایی متعادل

یک رژیم غذایی متعادل و سرشار از غذاهای کامل را دنبال کنید. مصرف کربوهیدرات‌های ساده و قندهای تصفیه شده را به حداقل برسانید تا انرژی بدن‌تان بهتر تأمین شود. سبزیجات برگ سبز تیره، گوشت‌های کم‌چرب، غذاهای دریایی تازه، میوه‌های کم ‌قند و جایگزین‌های لبنی گزینه‌های خوبی هستند. این نوع تغذیه به طور قابل توجهی در تعادل سطح قند خون و جلوگیری از مقاومت به انسولین نقش دارد.

دریافت ید کافی

ید در تنظیم سوخت و ساز بدن و همچنین عملکرد غده تیروئید (بافت باقی مانده از تیروئید پس از جراحی) نقش دارد. حتی با مصرف لووتیروکسین، بدن برای عملکرد مطلوب همچنان به مقدار مشخصی ید نیاز دارد. بنابراین مصرف کافی ید برای حفظ سلامت تیروئید و جلوگیری از اختلالاتی نظیر گواتر ضروری است. کمبود ید به بیماری گواتر (بزرگ شدن غده تیروئید) و به دنبال آن، کم‌ کاری تیروئید منجر می‌شود که با علائمی مانند خستگی، افزایش وزن و کند شدن متابولیسم همراه است.

برای اطمینان از دریافت مقدار کافی ید توصیه می‌شود از نمک‌های یددار موجود در بازار استفاده کنید. مصرف متعادل این نوع نمک علاوه بر کمک به حفظ تعادل هورمونی و پیشگیری از کم ‌کاری تیروئید از مشکلات ناخواسته مانند افزایش وزن و چاقی جلوگیری می‌کند.

اجتناب از غذاهای غنی از گواتروژن

اگر به بیماری‌های تیروئیدی مبتلا هستید یا به‌ تازگی جراحی تیروئید انجام داده‌اید، بهتر است در مصرف خوراکی‌های حاوی گواتروژن احتیاط کنید. این ترکیبات می‌توانند باعث بزرگ شدن غده تیروئید (گواتر) شوند. منابع غذایی غنی از گواتروژن عبارتند از سویا، انواع کلم (مانند بروکلی، گل کلم، کلم بروکسل)، ارزن، ترب کوهی، تربچه و بادام ‌زمینی. به‌ویژه در دوره پس از جراحی که تعادل هورمونی بدن در حال بازیابی است، توجه به رژیم غذایی حاوی این مواد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

ورزش منظم

ورزش نقش بسیار مهمی در تنظیم متابولیسم ایفا می‌کند. سعی کنید هر روز فعالیت بدنی کافی داشته باشید و به طور منظم ورزش کنید. نیازی به پیروی از برنامه‌های ورزشی دشوار و پیچیده نیست. فعالیت بدنی را انتخاب کنید که به راحتی در روال روزانه‌تان جای می‌گیرد و از آن لذت می‌برید! یوگا، پیاده‌ روی در فضای باز، طناب زدن و دوچرخه‌ سواری گزینه‌های مناسبی برای شروع فعالیت بدنی هستند. به تدریج می‌توانید به تمرینات شدیدتر مانند دویدن سریع، کلاس‌های اسپینینگ، وزنه ‌برداری یا حتی بوکس بپردازید.

مدیریت استرس

استرس مزمن با افزایش ترشح هورمون کورتیزول بر متابولیسم و افزایش وزن تأثیر می‌گذارد. کورتیزول، اشتها را افزایش داده و به ذخیره چربی به خصوص در ناحیه شکم کمک می‌کند. بنابراین استفاده از تکنیک‌های کاهش استرس مانند مدیتیشن، یوگا، تمرینات تنفسی عمیق یا حتی تفریحات آرامش‌بخش برای کنترل وزن پس از جراحی تیروئید اهمیت ویژه‌ای دارد.

خواب کافی و با کیفیت

خواب کافی و با کیفیت برای سلامت متابولیک ضروری است؛ خصوصا پس از تیروئیدکتومی. کم‌ خوابی یا خواب نامنظم باعث بهم خوردن تعادل هورمون‌های تنظیم‌ کننده اشتها مانند گرلین (هورمون گرسنگی) و لپتین (هورمون سیری) می‌شود. این امر به تحریک اشتها، افزایش کالری دریافتی و در نهایت بالا رفتن وزن منجر می‌شود.

سخن پایانی

تیروئیدکتومی با برهم زدن متابولیسم بدن از طرق مختلف به افزایش وزن منجر می‌شود. برای مدیریت و به حداقل رساندن افزایش وزن پس از جراحی تیروئید، مصرف منظم داروهای جایگزین هورمون، پیروی از یک رژیم غذایی متعادل با تاکید بر غذاهای کامل و کم‌ شکر و گنجاندن ورزش منظم در روتین روزانه ضرورت دارد.

۱۴۰۴-۰۴-۰۹

مطالب مرتبط

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید لغو پاسخ