نگاهی به طرحواره بی‌اعتمادی: وقتی نمی‌توانیم اعتماد کنیم آیا تا به حال برایتان پیش آمده که حتی به نزدیک‌ترین افراد زندگی‌تان هم نتوانید به‌راحتی اعتماد کنید؟ کسانی که دچار **طرحواره بی‌اعتمادی** و احساس آسیب‌پذیری هستند، معمولاً تجربه‌های تلخی مانند تحقیر، سوءاستفاده یا بی‌عدالتی را پشت سر گذاشته‌اند. ذهن این افراد به‌طور خودکار دیگران را خطرناک یا آسیب‌زننده تلقی می‌کند، به همین خاطر مدام در حالت آماده‌باش و اضطراب قرار دارند. برای بیرون آمدن از این وضعیت، لازم است به مغزتان یادآوری کنید که شما امروز دیگر آن کودک بی‌دفاعِ دیروز نیستید و می‌توانید از مرزهایتان محافظت کنید. با خواندن این مقاله، شما با مفهوم طرحواره بی‌اعتمادی آشنا می‌شوید و می‌آموزید چطور آن را تشخیص داده، کنترل کنید و به خودتان یادآوری کنید که قوی‌تر از قبل هستید.

**طرحواره چیست؟** طرحواره یعنی الگوهای فکری و احساسی عمیقی که از دوران کودکی در ذهن ما شکل می‌گیرند و تا بزرگسالی همراه ما می‌مانند. این الگوها تعیین می‌کنند که دنیا و انسان‌ها را چطور ببینیم، چطور واکنش نشان دهیم و حتی چطور با خودمان برخورد کنیم. وقتی به دنیا می‌آییم، مانند یک بوم نقاشی سفید هستیم؛ هیچ تصوری از دنیا نداریم، اما هر برخورد، تجربه یا رفتاری که از اطرافیان‌مان می‌بینیم—مخصوصاً والدین—به‌تدریج چیزی درون ما حک می‌کند. این داده‌ها در ذهنمان ته‌نشین می‌شوند و بعدها مانند لنزی عمل می‌کنند که از پشت آن، دنیا را تفسیر می‌کنیم. تصور کنید نوزادی که برای ابراز نیازش فقط گریه می‌کند؛ اگر همیشه با آغوش و توجه پاسخ بگیرد، یاد می‌گیرد که دنیا جای امنی است و آدم‌ها به نیازهایش توجه دارند. اما اگر پاسخ‌ها سرد، بی‌ثبات یا بی‌اهمیت باشند، این کودک کم‌کم یاد می‌گیرد که نباید به دیگران تکیه کند یا اینکه نیاز داشتن «خطرناک» است. بنابراین، اگر دلبستگی کودک به‌درستی شکل بگیرد، ذهنش الگوهای سالم (طرحواره‌های سازگار) می‌سازد. اما اگر محیط امن نباشد، ذهنش الگوهای ناسالم (طرحواره‌های ناسازگار) می‌سازد که بعدها در روابط، احساسات و تصمیم‌گیری‌هایش نمود پیدا می‌کنند. > **به زبان ساده:** طرحواره‌ها مانند برنامه‌هایی هستند که در کودکی در سیستم روان ما نصب می‌شوند و بدون اینکه متوجه شویم، سال‌ها بر زندگی ما تأثیر می‌گذارند. **طرحواره بی‌اعتمادی چیست؟** طرحواره بی‌اعتمادی، نه از جنس احتیاط، بلکه از جنس زخم است؛ زخمی که ریشه در گذشته دارد و اکنون در هیئت سوءظنِ دائمی، بر روابط فرد سایه می‌اندازد. شخصی که در دام این طرحواره گرفتار شده، حتی در مواجهه با صمیمی‌ترین دوستان نیز همواره به دنبال نشانه‌ای از خیانت می‌گردد؛ گویی به هیچ پیوندی، هرچند نزدیک، فرصت امن بودن نمی‌دهد. نتیجه‌ این وضعیت، روابط انسانیِ اغلب سطحی، سرد و توأم با نقاب است؛ نه به دلیل تظاهر، بلکه چون اعتمادی برای بروز خودِ واقعی وجود ندارد. هر نشانه‌ای از بی‌مهری، به‌سرعت در ذهن فرد بزرگ‌نمایی شده و در برابر آن، یا به خشم پناه می‌برد یا به انزوا. بدین ترتیب، چرخه‌ای شکل می‌گیرد از ترس، کناره‌گیری، تجربه‌ طرد و تأیید مجددِ این باور که: «نباید به کسی اعتماد کرد.» این تکرار دردناک، زندگی فرد را از فرصت صمیمیت و پیوندهای سالم محروم می‌سازد و او را در قلعه‌ای از بی‌اعتمادی زندانی می‌کند. **علائم طرحواره بی‌اعتمادی** اگر طرحواره بی‌اعتمادی در ذهن فردی ریشه‌دار شده باشد، نشانه‌های آن از طریق رفتارها و واکنش‌هایش کاملاً مشخص می‌شود. این افراد با جهان و انسان‌ها احساس راحتی نمی‌کنند، حتی اگر دلیل خاصی برای نگرانی وجود نداشته باشد. **علائم رایج:** 1. **زندگی در حالت هشدار دائمی:** ذهنشان همیشه به دنبال نشانه‌های خطر است؛ شک و سوءظن برایشان عادی است، حتی در آرام‌ترین شرایط. 2. **واکنش‌های تند به اتفاقات جزئی:** رفتار دیگران، حتی اگر بی‌قصد و بی‌ضرر باشد، برایشان رنگ و بوی توهین یا طرد شدن می‌گیرد. 3. **بزرگ‌نمایی اشتباهات:** اتفاقات ساده را مانند بحران‌های جدی تجربه می‌کنند؛ از یک حرف یا رفتار ساده، سناریویی دردناک می‌سازند. 4. **ناسازگاری با افراد قدرتمند:** رابطه با افراد در موقعیت قدرت (والدین، مدیران) معمولاً با تنش و بی‌اعتمادی همراه است. 5. **ترس از نزدیکی عاطفی:** وقتی اعتمادی وجود نداشته باشد، صمیمیت نیز نگران‌کننده می‌شود؛ گویی نزدیکی برابر با آسیب دیدن است. 6. **ظاهر و رفتار دفاعی:** گاهی رفتارشان پر از حالت تدافعی و اصرار بر «درست بودن خودشان» است؛ راهی ناخودآگاه برای مقابله با احساس ناامنی. اگر خودتان یا کسی که می‌شناسید چنین نشانه‌هایی دارد، بدانید که با آگاهی، تمرین و کمک حرفه‌ای می‌توان قدم‌به‌قدم از طرحواره بی‌اعتمادی عبور کرد. **ریشه‌های تحولی طرحواره بی‌اعتمادی** اگر در دوران کودکی مورد بدرفتاری، تحقیر، تمسخر، یا سوءاستفاده قرار گرفته‌اید، در معرض شکل‌گیری طرحواره بی‌اعتمادی قرار گرفته‌اید. **ریشه‌های تحولی این طرحواره عبارتند از:** - کتک خوردن یا بدرفتاری جسمی توسط یکی از اعضای خانواده. - سوءاستفاده جنسی یا وادار شدن به تحریک جنسی ناخواسته توسط یکی از اعضای خانواده. - تحقیر و توهین مداوم از سوی اعضای خانواده. - غیرقابل‌اعتماد بودن اعضای خانواده (فاش کردن اسرار، سوءاستفاده از نقاط ضعف، دروغگویی، عدم پایبندی به قول‌ها). - لذت بردن ظاهری یکی از اعضای خانواده از رنج شما. - وادار شدن به انجام کاری ناخواسته از طریق تهدید و تنبیه. - توصیه مداوم والدین مبنی بر اینکه «به هیچ‌کس جز اعضای خانواده اعتماد نکن». - وجود درگیری و تنش مداوم بین اعضای خانواده (محیطی چون میدان جنگ). - استفاده نامناسب یا آزاردهنده والدین از روش‌های ابراز صمیمیت جسمانی. - دریافت القابی که موجب ناراحتی و برانگیختگی شما می‌شد. *(بر اساس: جفری یانگ، ژانت کلوسکو و مارجوری ویشار، طرحواره درمانی، ترجمه دکتر حسن حمیدپور و دکتر زهرا اندوز، جلد یک، چاپ ۱۶، انتشارات ارجمند)* **طرحواره بی‌اعتمادی در رابطه** افرادی که با طرحواره بی‌اعتمادی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، اغلب توانایی برقراری ارتباطی عمیق و ایمن را ندارند. ذهنشان سرشار از احتمال آسیب است؛ گویی اعتماد کردن مساوی با گرفتار شدن در دام رنج و خیانت است. آن‌ها هیچ‌کس را شایسته ورود به حریم خصوصی خود نمی‌دانند، زیرا هر نزدیکی را مقدمه‌ای برای زخم تلقی می‌کنند. در ذهن این افراد، افکار وسواس‌گونه و آغشته به سوءظن، رفتارهای ساده اطرافیان را نیز تاریک می‌کند. به همین دلیل، روابط عاطفی آن‌ها از تلاطم بی‌‌پایانی رنج می‌برد و هیچ رابطه‌ای ثبات و امنیت لازم را پیدا نمی‌کند. **سبک‌های مقابله‌ای طرحواره بی‌اعتمادی** طرحواره بی‌اعتمادی و بدرفتاری، همچون زخمی قدیمی، با هر تماس عاطفی تازه سر باز می‌کند. انسان برای رهایی از رنج این زخم، ناخواسته به سه شکل واکنش نشان می‌دهد؛ سه نقاب روانی که به‌جای درمان، تنها چرخه آسیب را تکرار می‌کنند: 1. **تسلیم (پذیرش خاموش رنج):** فرد ناخواسته به بازآفرینی همان روابط دردناک گذشته تن می‌دهد. گویی در ناخودآگاه خود باور دارد که قربانی بودن، سرنوشت محتوم اوست. وقتی تحقیر می‌شود، در دل می‌گوید: «می‌دانستم دوباره تکرار می‌شود». این تسلیم، نه از سر ضعف، بلکه از زخمی است که التیام نیافته و او را به سوی تکرار می‌کشد. 2. **اجتناب (فرار از تاریکی به تنهایی):** برخی دیگر، به‌جای تسلیم، مسیر گریز را برمی‌گزینند. آن‌ها از ورود به هر رابطه‌ای خودداری می‌کنند؛ نه از بی‌نیازی، بلکه از ترس. ترجیح می‌دهند تنهایی را بپذیرند تا مبادا طعم تلخ فریب و تحقیر را دوباره بچشند. روابط برایشان میدان مین است و عقب‌نشینی، راه امن‌تر زیستن. 3. **جبران افراطی (حمله، پیش از آسیب):** گروهی دیگر، نقشی کاملاً معکوس به خود می‌گیرند. آن‌ها که روزی قربانی بودند، اکنون می‌کوشند با حمله پیش‌دستانه، از آسیب احتمالی جلوگیری کنند. در این سبک، فرد با بدبینی شدید، نقاط ضعف دیگران را می‌کاوَد و پیش از آنکه صدمه ببیند، ضربه می‌زند. قدرت‌طلبی او، نقابی برای پنهان کردن ترسی عمیق است؛ ترس از دوباره بی‌دفاع بودن. **درمان طرحواره بی‌اعتمادی** 1. **رهاسازی خشم‌های مدفون‌شده:** در فرآیند درمان، نخستین گام، آزادسازی خشم فروخورده است؛ نه از راه تخریب، بلکه در قالب تصویرسازی ذهنی. فرد می‌آموزد تا آن خشم تلنبارشده را نه بر دیگران، بلکه در خلوتی امن و کنترل‌شده بیرون بریزد؛ خشم ناشی از تحقیرهایی که هرگز فرصت ابراز آن را نداشته است. 2. **پایان دادن به خودسرزنشگری:** یکی از گره‌های اصلی طرحواره بی‌اعتمادی، مقصر دانستن خود در برابر بدرفتاری دیگران است. درمان به فرد می‌آموزد که قربانی بی‌عدالتی بودن، نشانه ضعف نیست. او ارزش خویش را بازمی‌یابد و ارتباط با انسان‌های سالم و قابل‌اعتماد را تجربه می‌کند. 3. **صلح با نزدیکی، آشتی با صمیمیت:** رهایی از طرحواره بی‌اعتمادی آسان نیست، اما اگر فرد بتواند دوباره به انسان‌ها اعتماد کند، نیاز عمیق انسانی‌اش یعنی «دوست داشتن و دوست داشته شدن» محقق می‌شود. قلبی که سال‌ها پشت دیوار بی‌اعتمادی پنهان‌شده، کم‌کم جرأت لمس گرمای رابطه را پیدا می‌کند. 4. **شناخت بازی‌های ذهن و نقش‌های پنهان:** افراد گرفتار در این طرحواره، اغلب از فاش‌شدن رازهای شخصی خود وحشت دارند. برخی گوش‌به‌زنگِ نشانه خیانت یا تحقیرند (مراقبت)، برخی دیگر نقاب «منجی» به چهره می‌زنند و به‌ظاهر فداکارانه از دیگران حمایت می‌کنند اما از تکرار آسیب در هراس‌اند (جبران افراطی). برخی نیز تسلیمِ چرخه آسیب می‌شوند. 5. **هدف نهایی درمان: بازآفرینی اعتماد:** درمان به بیمار می‌آموزد که جهان، سراسر خیانت و فریب نیست. کسانی هستند که با وجود خطاها و نواقص، شایسته اعتمادند. درمان تلاش می‌کند تا ذهن فرد را با این حقیقت آشنا کند که اعتماد، پیوستاری از تجربه‌هاست، نه یک حکم قطعی و صفر و صدی. **سخن پایانی** مسیر درمان طرحواره بی‌اعتمادی، هرچند دشوار و طولانی است، اما کاملاً شدنی و قابل‌تحقق است. عبور از این چالش نه‌تنها زندگی شما را دگرگون می‌کند، بلکه شما را به آزادی و آرامش حقیقی می‌رساند. اگرچه در بسیاری از طرحواره‌ها می‌توان با راهنمایی کلی قدم برداشت، اما در مورد بی‌اعتمادی، حضور یک درمانگر متخصص و باتجربه ضروری است؛ چرا که ریشه‌های این طرحواره معمولاً به آسیب‌های عمیق دوران کودکی، از جمله تجاوز، بازمی‌گردد و نیاز به حمایت حرفه‌ای دارد. کلینیک پیروزی آماده است تا با تیمی متخصص و متعهد، همراه شما در این مسیر سخت اما پرثمر باشد و شما را از بند طرحواره بی‌اعتمادی رها سازد، تا دوباره بتوانید به دنیای اطراف با قلبی باز و ذهنی آرام اعتماد کنید.

#### ساعات کار

#### تماس:۰۲۱-۷۷۴۳۱۶۴۹

#### آخرین مطالب

ثبت قرار ملاقات

### شما می‌توانید از طریق این دکمه، جلسه مشاوره تنظیم نمایید…