استفاده درمانی از آدامس در کودکان با نیازهای ویژه

مقدمه

آدامس در نگاه اول یک غذای ساده و روزمره است. اما در محیط درمانی می تواند به ابزاری موثر برای توانبخشی کودکان با نیازهای ویژه تبدیل شود. از تقویت عضلات گفتاری تا تنظیم حسی و کاهش رفتارهای خودتحریکی، آدامس اگر با برنامه‌ریزی و نظارت استفاده شود، ظرفیت‌های درمانی قابل توجهی دارد.

فواید درمانی آدامس برای کودکان با نیازهای ویژه

۱-تنظیم حسی

• جویدن آدامس باعث تحریک حس دهانی می‌شود و به کودکان کمک می‌کنه تا اضطراب، بی‌قراری یا تحریک‌پذیری خودشان رو بهتر مدیریت کنند.
• در کودکان با اختلال پردازش حسی، آدامس می‌تونه به تنظیم ورودی‌های حسی کمک کرده و آرامش بیشتری ایجاد کند.

۲-تقویت گفتار و عضلات دهان

• عضلات فک، زبان و لب‌ها در حین جویدن فعال می‌شوند و این فعالیت می‌تواند به بهبود تلفظ، وضوح گفتار و حتی بلع کمک کند.
• آدامس همچنین آگاهی دهانی کودک رو افزایش می‌دهد، یعنی کودک بهتر متوجه موقعیت زبان و لب‌ها در تولید صداها خواهد شد.

۳-بهبود تمرکز و رفتار

• جویدن آدامس می‌تونه به افزایش تمرکز در کودکان با ADHD یا اختلالات یادگیری کمک کند.
• این فعالیت می‌تواندجایگزین رفتارهای خودتحریکی مثل مکیدن انگشت یا گاز گرفتن اشیاء باشد.

۴-سلامت دهان و دندان

• آدامس‌های بدون قند، به‌ویژه با زایلیتول، در کاهش باکتری‌های مضر دهان و افزایش ترشح بزاق مؤثرند.
• این ویژگی‌ها به کاهش خطر پوسیدگی دندان و بهبود بهداشت دهان کمک می‌کنند.

کاربردهای آدامس در جلسات گفتاردرمانی و کاردرمانی

•  استفاده قبل از تمرین‌های گفتاری برای گرم‌کردن عضلات دهان
•  تمرین تلفظ صداهای خاص مثل /س/، /ش/، /ز/، /چ/ پس از چند دقیقه جویدن
•  تمرین‌های هماهنگی تنفس و گفتار با آدامس در دهان
•  بازی‌های درمانی مثل “آدامس‌بان” برای آموزش کنترل، تمرکز و آگاهی دهانی
•  استفاده در موقعیت‌های پرتنش مثل ورود به کلاس یا درمانگاه برای کاهش اضطراب

انتخاب نوع آدامس: نرم یا سفت؟

راهنمای انتخاب نوع آدامس برای استفاده درمانی

آدامس نرم

•  مناسب برای: کودکان کم‌سن یا دارای ضعف عضلات دهان
•  کاربرد درمانی: تمرین‌های سبک، آشنایی اولیه با جویدن
•  مزایا: جویدن راحت‌تر، تحریک حسی ملایم، کاهش احتمال خستگی فک

آدامس سفت

•  مناسب برای: کودکان بزرگ‌تر یا با قدرت عضلانی بیشتر
•  کاربرد درمانی: تقویت عضلات دهان، تمرین‌های پیشرفته گفتاری
•  مزایا: تحریک حسی قوی‌تر، افزایش تمرکز، تقویت بهتر عضلات گفتاری

نکته: همیشه از آدامس‌های بدون قند و ترجیحاً با زایلیتول استفاده شود.

زایلیتول (Xylitol) یک نوع شیرین‌کننده طبیعی‌ست که معمولاً از منابع گیاهی مثل ذرت یا درخت توس گرفته می‌شود.این ماده در دسته‌ی الکل‌های قندی قرار می‌گیرد، اما برخلاف قند معمولی، تأثیرات منفی کمتری روی بدن دارد.

ویژگی‌های زایلیتول

•  طعم شیرین مشابه قند دارد اما با کالری کمتر.
•  شاخص گلیسمی پایین دارد، یعنی قند خون رو به‌سرعت بالا نمی‌برد.
•  برای دندان‌ها مفید هست، چون باکتری‌های مضر دهان نمی‌توانند از آن تغذیه کنند.

🦷 فواید زایلیتول برای سلامت دهان

•  کاهش خطر پوسیدگی دندان: با جلوگیری از رشد باکتری‌هایی مثل Streptococcus mutans که عامل اصلی پوسیدگی می‌باشد.
•  افزایش ترشح بزاق: که به پاک‌سازی دهان و خنثی کردن اسیدها کمک می‌کند.
•  مناسب برای کودکان: به‌ویژه در آدامس‌های درمانی یا مراقبتی، چون هم شیرین هست و هم به سلامت دهان کمک می‌کند.)

⚠️ نکات احتیاطی

•  زایلیتول برای انسان‌ها بی‌خطره، اما برای سگ‌ها سمی هست؛ بنابراین نباید برای حیوانات خانگی قابل دسترسی باشد.
• مصرف زیاد این ماده ممکن است در برخی افراد باعث نفخ یا دل درد شود، زیرا در روده جذب نمی شود و تخمیر می شود.

زمان مصرف آدامس و دلایل محدودیت

⏱️ زمان پیشنهادی

• مدت زمان: 5 تا 10 دقیقه در هر جلسه
• تعداد دفعات: 1 تا 3 بار در روز، بسته به نیازهای درمانی و توانایی کودک

چرا جویدن آدامس باید محدود شود؟

• پیشگیری از خستگی عضلات فک
• پیشگیری از وابستگی رفتاری یا مصرف بیش از حد
• کاهش احتمال بلع هوا و مشکلات گوارشی
• حفظ هدف درمانی و جلوگیری از تبدیل شدن آدامس به غذای روزمره
• پیشگیری از کاهش اشتها در کودکان

آموزش پیشگیری از جویدن و بلع ایمن آدامس

راه حل های عملی

• آموزش ویدیویی و داستانی در مورد "آدامس نخوردن"
• قبل از آدامس واقعی با خمیر بازی یا مدل سازی تمرین کنید
• کنترل کامل بار اول، با زمان کوتاه (2 تا 3 دقیقه)
• بازی های تمرکز مانند "Gumbuster" برای تقویت کنترل
• برای شروع یک آدامس نرم کوچکتر انتخاب کنید
• پس از هر تمرین موفق، کودک را مرور و تشویق کنید

1. آموزش تصویری و کلامی

• با کودک صحبت کنید که آدامس خوراکی نیست، بلکه فقط باید جویده شود.
• از یک تصویر یا داستان استفاده کنید: مثلاً بگویید: "آدامس مانند یک توپ ورزشی کوچک برای دهان است، فقط باید با آن ورزش کنیم نه اینکه بخوریم!"

2. با آدامس مصنوعی یا مدلینگ

• قبل از دادن آدامس واقعی، می توانید از خمیر بازی یا مدل ژله ای استفاده کنید تا کودک فقط جویدن را تمرین کند.
• این تمرین باعث می شود کودک مفهوم "نخوردن" را بهتر درک کند.

3. زمان کوتاه و نظارت کامل

• در دفعات اول فقط یک دقیقه آدامس بدهید و خودتان با کودک باشید.
• اغلب از کودک بپرسید: "آدامس کجاست؟ آیا هنوز در دهان است؟" برای رفتار آگاهانه تر.

4. بازی "آدامس کش"

• یک بازی بسازید که در آن کودک نقش نگهدارنده آدامس را بازی می کند و نباید اجازه دهد آدامس فرار کند. (یعنی قورت داده نشود).
• این بازی باعث می شود کودک با هیجان و تمرکز بیشتری توجه کند.

5. انتخاب نوع مناسب آدامس

• از آدامس‌های کوچک‌تر و نرم‌تر استفاده کنید که جویدن آنها راحت‌تر است و احتمال بلعیده شدن آنها کمتر است.
• از طعم های ملایم استفاده کنید تا کودک وسوسه قورت دادن آدامس را نگیرد.

6. تکرار و تثبیت

• در چند روز اول، آدامس باید فقط در حضور بزرگسالان داده شود.
• بعد از هر تمرین، با کودک مرور کنید که چگونه آدامس را نخورد و او را تشویق کنید.

ملاحظات ایمنی برای خانواده ها در صورت بروز مشکل

1- اگر کودک آدامس را قورت داد:

• اگر هیچ نشانه ای از خفگی وجود نداشته باشد، لثه معمولاً از دستگاه گوارش عبور می کند.
• در صورت نگرانی، با پزشک مشورت کنید.

2- اگر کودک خفه شود:

• کودک را به جلو خم کنید و ضربات ملایمی به پشت وارد کنید.
• اگر جواب نداد، از مانور Heimlich استفاده کنید یا با 911 تماس بگیرید.

مانور Heimlich (مانور Heimlich) یک روش اضطراری برای نجات فردی است که در حال خفگی است و جسمی راه تنفس او را مسدود کرده است.

✅ مراحل اجرای Heimlich برای کودکان بالای 1 سال و بزرگسالان:

• پشت فرد بایستید و دستان خود را دور کمر او بپیچید.
• یک دست را در مشت قرار دهید و کمی بالای ناف قرار دهید.
• کف دست دیگر را روی مشت قرار دهید.
• با فشار سریع و محکم، دست ها را به سمت داخل و بالا بکشید.
• این حرکت را تکرار کنید تا جسم خارجی برداشته شود یا تنفس بازگردد.)

3-اگر واکنش آلرژیک مشاهده شد

• استفاده را قطع کنید و علائم (خارش، تورم، حالت تهوع) را کنترل کنید.
• در صورت بروز علائم شدید، فوراً با پزشک مشورت کنید.

4- اگر کودک درد فک یا بیقراری دارد:

• استفاده از آدامس را متوقف کنید و نوع یا مدت استفاده را بررسی کنید.
• برای اصلاح طرح باید با درمانگر مشورت شود.

خلاصه و توصیه های پیاده سازی

آدامس در صورت استفاده با هدف درمانی و نظارت تخصصی می تواند به ابزاری موثر در توانبخشی کودکان با نیازهای خاص تبدیل شود، از تقویت گفتار گرفته تا تنظیم حسی و رفتاری، این ابزار ساده ظرفیت های زیادی در درمان دارد. خانواده ها با رعایت نکات ایمنی، آموزش صحیح و همکاری با درمانگر می توانند از این فرصت به درستی بهره مند شوند.

منابع:

-آدامس جویدن: عملکرد شناختی، خلق و خو، بهزیستی و فیزیولوژی مرتبط
اندرو پی آلن (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=%22Allen%20AP%22%5BAuthor%5D 1،*، Andrew P. href="https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=%22Smith%20AP%22%5BAuthor%5D">https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=%22Smith%20AP%22%5BAuthor%5D)

-همبستگی‌های عصبی آدامس: بررسی تصویربرداری عصبی اثرات آن بر فعالیت مغز (https://www.mdpi.com/2076-3425/15/6/65)

-حرکات دهانی غیرگفتاری و اختلالات حرکتی دهان: مروری روایی (https://pubs.asha.org/doi/abs/10.1044/2015_AJSLP-14-0179)

– (https://www.mdpi.com/2076-3425/13/5/768) عملکرد غیرکلامی و کنترل حرکتی گفتار: نظریه و بررسی شواهد تجربی (https://www.mdpi.com/2076-3425/13/5/768)

-آیا تمرینات جویدن می تواند جویدن و مفصل را بهبود بخشد؟ مقایسه دو درمان مختلف ( https://search.proquest.com/openview/751c0371c1799d15c0e830b3b18c14b4/1?pq-origsite=gscholar&cbl=2026366)