هراس خاص، ترس از یک شیء، حیوان و یا موقعیت به خصوص است. در این اختلال ترس تان به اندازه ای زیاد است که شما می خواهید از آن موقعیت یا تجربه فرار کنید. روبرو شدن با آن باعث می شود اضطرابتان شدت یابد. این ترس ها و هراس ها بسیار رایج هستند. در یک پژوهش جدید، ۶۰ درصد افراد، ترس از برخی موقعیت ها یا چیزها را گزارش کردند. شایعترین هراس ها هراس از حشرات، موش، مار، خفاش، ارتفاع، آب، وسایل نقلیه عمومی، طوفان، مکان های بسته، تونل ها و پل ها هستند. بسیاری از افراد از چندین چیز مختلف می ترسند و به طور آگاهانه از آنها اجتناب می کنند. در واقع، ترس در ۱۲ درصد افراد به اندازه ای شدید است که تشخیص اختلال هراس خاص را دریافت می کنند؛ یعنی ترس آنها همیشگی و همراه با اضطراب شدید است و باعث می شود که افراد دچار هراس، از موقعیت های به خصوصی دوری کنند و تمایل به اجتناب دارند. این افراد می دانند که ترس آنها بیش از حد و ناسازگار است، ولی روی آن کنترل ندارند و درماندگی ناشی از آن به اندازه ای است که زندگی عادی شان را مختل می کند.

دلایل ایجاد هراس خاص چیست؟

دلایل متعددی برای هراس خاص مطرح شده است. روان شناسان بین چگونگی آموختن ترس و تداوم آن پس از گذشت سالها، تفاوت قائل می شوند.
بعضی صاحب نظران معتقدند که انسان ها گرایش دارند همچنان از اشیاء، حیوانات یا موقعیت هایی که در عصر حجر از آنها می ترسیده اند، هراس داشته باشند. برای مثال: ترس از حشرات، موش ها، مارها، بسیاری از حیوانات دیگر، ارتفاع، غریبه ها، پل ها، آب و همه چیزهایی که می توانستند برای انسان های اولیه به صورت بالقوه خطرناک باشند. این هراس ها در یک طبیعت وحشی، بسیار سازگارانه و سودمند بوده است. افرادی که از این عوامل می ترسیدند برای اجتناب از آلودگی، نیش زهرآلود، سقوط از صخره و یا پل ها، کشته شدن توسط یک غریبه و یا غرق شدن آمادگی بیشتری داشتند؛ اما در دنیای پیشرفته امروزی، این هراس ها به اندازه گذشته سازگارانه و سودمند نیستند و کارایی سابق را ندارند.
دومین منشاء به وجود آمدن هراس ها، یادگیری است. خواه از طریق همراه شدن یک تجربه بد با چیزهای غيرهراس آور (برای مثال، شاید به این دلیل از سگ می ترسید که سال ها قبل سگی شما را گاز گرفته باشد) و یا از طریق مشاهده شخصی که از چیزی می ترسیده است (برای مثال، ممکن است یکی از اعضای خانواده شما از پرواز می ترسد و شما این ترس را از او یاد گرفته باشید). سومین دلیل ترس می تواند فکر غلط یا «تحریف افکار» باشد. برای مثال ممکن است یک ترس یا هراس براساس اطلاعات نادرست به وجود آید، یا به این دلیل از چیزی بترسید که بدترین پیامد ممکن را در اثر رویارویی با آن چیز برای خودتان پیش بینی می کنید. در این شرایط شما به شواهدی که بی مورد بودن آن هراس را نشان می دهند و اصولاً آن هراس را زیر سؤال می برد، توجه نمی کنید. همچنین ممکن است علت هراس شما این باشد که معتقدید که نمی توانید اضطراب را تحمل کنید و تحمل روبرو شدن با چیزی که شما را می ترساند برایتان غیر ممکن است.
زمانی که یک ترس یا هراس را آموختید، این ترس یا هراس از راه های گوناگونی ادامه پیدا می کند. یکی از دلایل ماندگار شدن هراس این است که شما به دلیل ترس زیاد از یک موقعیت، تا حدی که می توانید از آن اجتناب می کنید. مثلاً اگر از پرواز می ترسید، هر بار که تصمیم می گیرید با هواپیما به مسافرت نروید، احساس اضطراب کمتری را تجربه می کنید، هر بار که از پرواز کردن اجتناب می کنید به خودتان می آموزید که «اگر سوار هواپیما نشوم، دچار اضطراب هم نمی شوم»، به این ترتیب شما یاد می گیرید که از هواپیما و یا هر چیز دیگری که شما را می ترساند، اجتناب کنید. این حالت مانند این است که هر بار که مضطرب می شوید نوشیدنی (الكل) مصرف کنید. به این ترتیب شما یاد می گیرید که بیشتر بنوشید، زیرا اضطراب شما را به طور موقتی کاهش می دهد؛ اما اشکال کار این است که با اجتناب از هراس هایتان، هیچگاه یاد نمی گیرید که می توانید بر هراس هایتان غلبه کنید. دلیل دیگر تداوم هراس شما، «رفتارهای ایمنی بخش» است. این رفتارها همان کارها یا چیزهایی هستند که انجام می دهید یا می گویید، به این امید که از شما محافظت خواهند کرد. برای مثال، ممکن است که در آسانسور به گوشه ای محکم تکیه کنید، یا در یک هواپیما محکم به صندلی خود بچسبید. همچنین ممکن است زمانی که در یک موقعیت هراس اور قرار می گیرید، دعا بخوانید یا در جستجوی اطمینان بخشی باشید. ممکن است به این باور رسیده باشید که این رفتارهای ایمنی بخش برای فائق آمدن بر هراس لازم و ضروری است.

چگونه درمان شناختی رفتاری می تواند به شما کمک کند؟

هنگامی که با کسب تجربه می آموزید هراس شما پایه و اساسی ندارد. ترس و اضطراب شما شروع به کاهش می کند. درمان شناختی رفتاری برای هراس خاص به شما کمک می کند تا به جای اجتناب کردن از چیزی که از آن می ترسید با آن مواجه شوید. در مانگرتان از شما می خواهد فهرستی از اشیاء یا موقعیت های هر اس آور تهیه کنید، شدت ترس مربوط به هر یک را مشخص کنید و باورهای خودتان را درباره هر شیء، یا موقعیتی ثبت کنید (مثلاً، آیا فکر می کنید آلوده خواهید شد، خواهید مرد، مورد حمله قرار می گیرید و یا دیوانه می شوید؟) تهیه این فهرست اولین مرحله درمان برای غلبه بر هراس شما است. درمانگرتان به شما می آموزد هنگامی که احساس تنش می کنید، چطور به خودتان آرامش دهید. ممکن است از شما بخواهد شیء یا موقعیتی را که از آن می ترسید در ذهنتان مجسم کنید و آن قدر آن را نگه دارید که احساس اضطراب تان فروکش کند. شما می بینید درمانگرتان کاری را انجام می دهد که از آن می ترسید و شایر شما هم بعداً بتوانید از او تقلید کنید. مواجه شدن با موضوع هراس، تدریجی خواهد بود. درمانگر قبل از انجام هر کاری، همه چیز را برای شما توضیح می دهد، شما هم حق انتخاب دارید و می توانید آن کار را انجام ندهید. او هیچ وقت شما را غافلگیر نمی کند و این شما هستید که سرعت و روند پیشرفت برنامه درمانی را تعیین می کنید. اغلب بیمارانی که از این تکنیک ها استفاده می کنند به مرور زمان در می یابند که با این روش از تنش های آنها کاسته می شود و قادرند کارهایی را انجام دهند که قبلاً از آنها می ترسیدند در نتیجه احساس کفایت بیشتری در زندگی خود می کنند. بسیاری از بیماران در همان جلسات اول به سرعت بهبود می یابند. با توجه به شدت هراس، بین ۸۰ تا ۹۰ درصد بیماران با استفاده از این تکنیک بهبود می یابند. اگرچه بعضی از بیماران از داروهای ضد افسردگی و یا ضداضطرابی برای مشکل شان استفاده می کنند. اما روش درمانی که ما توصیف کردیم، معمولاً به این داروها نیاز ندارد.

از شما به عنوان بیمار چه انتظاری می رود؟

در درمان هراس لازم است که به تدریج خودتان را در موقعیت های اضطراب آور قرار دهید. لازم است که به درمانگرتان بگویید چه موقعیت ها یا چیزهایی شما را مضطرب می کند. شما همچنین باید به درمانگرتان توضیح دهید که بیشتر از چه موقعیت ها و یا چیزهایی می ترسید، چه نوع فکری در مورد این چیزها می کنید و اینکه آیا حاضر هستید برای بهبود خود تا حدی اضطراب را تحمل کنید. درمانگرتان شما را برای رویارویی تدریجی با این موقعیت ها هدایت می کند. شما باید در فواصل جلسات درمانی، تکالیفی انجام دهید. بسیاری از این تکالیف همان کارهایی هستند که در طول جلسات درمانی تمرین کرده و آموخته اید.