آیا بازگرداندن بینایی ضعیفشده بدون جراحی ممکن است؟ - دکتر محمد پریمن
دکتر محمد پریمان
تبریزجراح و چشم پزشک
ضعیف شدن چشم و کاهش بینایی، دغدغهای شایع در جهان امروز است. بسیاری از افراد با تجربه تاری دید، خستگی چشم و نیاز به تغییر نمره عینک، این سؤال حیاتی را میپرسند:
آیا میتوان چشمهای ضعیفشده را بدون توسل به تیغ جراحی، درمان کرد؟
پاسخ به این پرسش، ساده نیست و نیاز به درک دقیقِ علتِ ضعف بینایی دارد. بله در برخی موارد خاص و محدود امکانپذیر است، اما برای اکثر مشکلات رایج بینایی، درمان قطعی و بازگشت کامل بینایی بدون جراحی، با علم امروز ممکن نیست. اما خبر خوشی که داریم ضعف چشم کاملا قابل مدیریت است و میتوان جلوی ضعف بیش از حد را گرفت. در این مقاله به بررسی انواع ضعف بینایی و راههای “بهبود” یا “مدیریت” آن بدون عمل جراحی میپردازیم.
اما ضعف چشم دقیقا به چه معناست؟
۱. عیوب انکساری (Refractive Errors): شایعترین نوع ضعف بینایی که شامل نزدیکبینی (میوپی)، دوربینی (هایپروپی)، آستیگماتیسم و پیرچشمی (پرسبیوپی) میشود. در این مورد، مشکل از شکل کره چشم یا قرنیه است که باعث میشود نور به درستی روی شبکیه متمرکز نشود. این مشکل معمولا ساختاری و اغلب دائمی هستند.
۲. تنبلی چشم (Amblyopia): معمولاً در کودکی رخ میدهد و به دلیل عدم استفاده مناسب از یک چشم ایجاد میشود. مغز تصویر چشم ضعیفتر را نادیده میگیرد.
۳. ضعف بینایی ناشی از بیماریها: بیماریهایی مانند آب مروارید (کاتاراکت)، آب سیاه (گلوکوم)، دژنراسیون ماکولا و رتینوپاتی دیابتی میتوانند بینایی را به طور جدی تهدید کنند.
۴. ضعف کاذب ناشی از خستگی (Asthenopia): این مورد یک ضعف واقعی ساختاری نیست، بلکه ناشی از فشار بیش از حد به چشمها (مثلاً به دلیل استفاده طولانی از صفحهنمایش، نور نامناسب یا استرس) است که منجر به تاری دید، سردرد و احساس ضعف موقت میشود.
موارد و مشکلاتی که بدون عمل جراحی قابل درمان هستند
در این موارد، میتوان به بهبود قابل توجهی در بینایی یا جلوگیری از پیشرفت ضعف دست یافت.
۱. تنبلی چشم (Amblyopia)
این مورد، بهترین مثال برای درمان غیرجراحی است اما فقط در سنین کودکی (معمولاً قبل از ۷-۸ سالگی). هرچه درمان زودتر آغاز شود، شانس موفقیت بیشتر است.
چگونگی درمان
- بستن چشم قویتر (Patching): متداولترین روش درمان تنبلی چشم بستن چشم قویتر است. در این روش روزانه چند ساعت چشم قوی را میبندند تا مغز بتواند با چشم ضعیف ارتباط برقرار کند تا قدرت بینایی را بهبود بخشد.
- استفاده از قطرههای چشمی (Atropine): این نوع قطرهها با تار کردن موقت دید چشم قوی، همان اثر بستن چشم را ایجاد میکند.
- تمرینات بینایی (Vision Therapy): شامل تمرینات تخصصی برای بهبود هماهنگی چشمها، تمرکز و درک عمق میشود.
۲. ضعف کاذب ناشی از خستگی و فشار چشم:
این مورد کاملا قابل بهبود و پیشگیری است.
درمان و مدیریت
- تمرینات استراحت چشم: قانون ۲۰-۲۰-۲۰ را رعایت کنید، هر ۲۰ دقیقه، به شیئی در ۲۰ فوتی (۶ متری) خود به مدت ۲۰ ثانیه نگاه کنید.
- تنظیم محیط کار: نورپردازی مناسب، کاهش glare (بازتاب نور) صفحهنمایش، قرار دادن مانیتور در سطح پایینتر از چشم و کاهش کانترست و نو مانیتور میتوانید بسیار موثر باشد.
- استفاده از عینکهای مخصوص: عینکهای ضداشعه (Blue Light Filter) برای کاربران دائمی کامپیوتر میتوانند خستگی حاصل از نور آبی را بسیار کاهش دهد. همچنین میتوانید مانیتور و LED گوشی خود را طوری تنظیم کنید که نور آبی را حذف کند.
- مرطوب نگه داشتن چشم: استفاده از قطرههای اشک مصنوعی برای جلوگیری از خشکی چشم.
۳. کنترل بیماریهای زمینهای:
در اینجا هدف “معکوس کردن” ضعف بینایی نیست، بلکه جلوگیری از بدتر شدن آن است که خود نوعی درمان محسوب میشود.
- رتینوپاتی دیابتی: کنترل دقیق قند خون، فشار خون و چربیهای خون، اصلیترین و موثرترین روش غیرجراحی برای جلوگیری از شروع یا پیشرفت این بیماری است. تزریق داروهای داخل چشمی نیز (که یک روش کمتهاجمی است) میتواند عوارض را کنترل کند.
- آب سیاه (گلوکوم): استفاده منظم و دقیق از قطرههای چشمی تجویز شده، میتواند فشار داخل چشم را کاهش داده و از پیشرفت بیماری و آسیب به عصب بینایی جلوگیری کند. این روش، درمان قطعی نیست اما بیماری را “مدیریت” میکند.
مشکلاتی که درمان بدون عمل جراحی غیر قطعی است
۱. عیوب انکساری (نزدیکبینی، دوربینی و آستیگماتیسم):
متأسفانه با علم امروز، هیچ روش غیرجراحی اثباتشدهای برای معکوس کردن یا درمان دائمی این مشکلات وجود ندارد. شکل کرهی چشم و انحنای قرنیه را نمیتوان با تمرین، دارو یا ویتامین تغییر داد. تمام روشهای غیرجراحی که ادعای “معجزه” میکنند (مانند برخی تمرینات چشم غیراستاندارد) فاقد پشتوانه علمی هستند.
راهکارهای غیرجراحیِ جایگزین جراحی
- استفاده از عینک: عینک وسیلهای پزشکی-اپتیکی متشکل از یک فریم و دو عدسی است که با اصلاح عیوب انکساری نور (مانند نزدیکبینی، دوربینی، آستیگماتیسم و پیرچشمی)، وضوح بینایی را برای کاربر فراهم میکند. از مهمترین مزایای عینک میتوان به غیرتهاجمی بودن و ایمنی بالا برای سلامت چشم (بدون افزایش خطر عفونت)، محافظت فیزیکی در برابر عوامل محیطی مانند گردوغبار و باد، سهولت در استفاده و نگهداری، هزینهٔ نسبتاً کمتر در مقایسه با برخی روشهای دیگر، و قابلیت استفاده از لنزهای ویژه مانند عینکهای آفتابی پلاریزه یا فتوکرومیک اشاره کرد. با این حال، معایبی نیز دارد که از جمله آنها میتوان به محدود کردن میدان دید در حاشیهٔ لنزها، ایجاد اختلال در فعالیتهای بدنی و ورزشی، مشکلات ناشی از شرایط جوی (مانند بخارگرفتگی در هوای سرد یا خیس شدن در باران)، فشار بر روی بینی و گوشها پس از استفاده طولانیمدت، و گاهی مسائل مربوط به ظاهر و زیباییشناختی اشاره نمود. با این وجود، عینک به عنوان یکی از رایجترین، ایمنترین و کاربردیترین روشهای اصلاح بینایی در جهان شناخته میشود.
- استفاده از لنزهای تماسی: لنزهای تماسی، عدسیهای پزشکی نازک و خمیری هستند که مستقیماً روی قرنیه چشم قرار میگیرند و با اصلاح عیوب انکساری مانند نزدیکبینی، دوربینی، آستیگماتیسم و پیرچشمی، وضوح بینایی را بدون نیاز به عینک فراهم میکنند. از مهمترین مزایای آنها میتوان به میدان دید گستردهتر و طبیعیتر نسبت به عینک، آزادی عمل در فعالیتهای ورزشی و روزمره، عدم تاثیر شرایط آبوهوایی (مانند باران یا بخارگرفتگی)، و جنبههای زیباییشناختی (مانند تغییر رنگ چشم) اشاره کرد. با این حال، معایب و خطرات خاصی نیز دارند که از جمله آنها میتوان به افزایش خطر عفونتهای چشمی (در صورت رعایت نکردن بهداشت)، خشکی و ناراحتی چشم، نیاز به مراقبت و تمیز کردن روزانه (به جز انواع یکبارمصرف)، هزینهٔ نسبتاً بالاتر در طولانیمدت، و احتمال ایجاد حساسیت یا عدم تحمل برای برخی افراد اشاره نمود. در نهایت، تصمیمگیری برای استفاده از لنزهای تماسی باید پس از مشورت با چشمپزشک و با در نظر گرفتن سلامت چشم، سبک زندگی و اولویتهای شخصی انجام شود.
- ارتوکراتولوژی (Ortho-K): این روش یک روش غیرجراحی و موقت برای اصلاح عیوب انکساری (مانند نزدیکبینی و آستیگماتیسم) است که در آن بیمار در طول شب، لنزهای تماسی سخت و نفوذپذیر به گاز (GP) مخصوصی را استفاده میکند. این لنزها با اعمال فشار کنترلشده بر روی قرنیه، شکل آن را به طور موقت تغییر میدهند و در نتیجه، پس از درآوردن لنزها در صبح، فرد برای کل روز بینایی واضح و طبیعی بدون نیاز به عینک یا لنز تماسی دارد. از اصلیترین مزایای این روش میتوان به آزادی عمل کامل در ساعات بیداری برای فعالیتهای ورزشی و شغلی، روندی غیرتهاجمی و برگشتپذیر (چشم در صورت توقف استفاده از لنزها به حالت اولیه بازمیگردد) و توانایی آن در کنترل یا پیشرفت نزدیکبینی در کودکان اشاره کرد. با این حال، معایب و ریسکهای قابل توجهی نیز دارد که از جمله آنها خطر عفونتهای چشمی جدی مانند کراتیت (در صورت رعایت نکردن بهداشت)، هزینه اولیه نسبتاً بالا، نیاز به معاینات مکرر و پیگیریهای دقیق توسط اپتومتریست، ناراحتی در روزهای اول استفاده از لنزهای سخت، و موقت بودن اثر آن (که نیاز به استفاده منظم هر شب را ضروری میکند) است. موفقیت این روش کاملاً وابسته به پیروی از پروتکلهای دقیق مراقبتی و نظارت منظم توسط متخصص است.
۲-آب مروارید (کاتاراکت):
تنها درمان قطعی و نهایی آب مروارید، جراحی است. هیچ قطره، دارو یا رژیم غذایی اثباتشدهای نمیتواند lens کدر شده را دوباره شفاف کند. در مراحل اولیه، تغییر نمره عینک میتواند کمی کمککننده باشد، اما این یک درمان نیست.
۳- دژنراسیون ماکولا و بیماریهای پیشرفته شبکیه:
در برخی انواع خاص (نوع مرطوب)، تزریق داروهای ضد رگسازی (Anti-VEGF) داخل چشمی میتواند پیشرفت بیماری را کُند یا متوقف کرده و حتی تا حدی بینایی از دست رفته را بهبود بخشد. این روش اگرچه تهاجمی است اما یک عمل جراحی باز محسوب نمیشود. برای نوع خشک، جاری درمان قطعی وجود ندارد، اما مکملهای غذایی خاص (طبق دستور پزشک) میتوانند روند پیشرفت را کُند کنند.
نتیجهگیری: واقع بین باشید
پاسخ نهایی این سوال به علت ضعیف شدن چشم بستگی دارد.
بهترین اقدام، مراجعه منظم به چشمپزشک است. او میتواند علت دقیق ضعف بینایی شما را تشخیص داده و واقعبینانهترین و مؤثرترین راهکار غیرجراسی یا جراحی را به شما پیشنهاد کند. از روشهای اثباتنشده و تبلیغات گمراهکننده که وعده معجزه میدهند، اکیداً پرهیز کنید، زیرا ممکن است زمان طلایی درمان را از دست داده و به چشمان خود آسیب بیشتری وارد کنید.
