نشانه ها و تاثیرات خاموش کردن طرحواره بازداری هیجانی بر زندگی

وقتی احساسات را قورت می‌دهی: نگاهی به طرحواره بازداری هیجانی

آیا تا حالا تجربه کرده اید که نمی توانید احساستان را همان طور که بیان می کنید؟ مثلاً وقتی عصبانی یا شاد هستید، خودتان را کنترل کنید و اجازه دهید دیگران چیزی از درونتان بفهمند؟ شاید هم اطرافتان باشند که همیشه ساکت‌اند، احساساتشان را نمی‌دهند و از بیرون آدم‌های سرد و بی‌روحی به نظر می‌رسند.

رفتارهایی از این دست معمولاً ریشه در الگوهای ذهنی پنهانی دارند که از کودکی در ناخودآگاه ما شکل گرفته اند. خیلی از این الگوها یا همان طرحواره‌ها، نه‌تنها به ما کمکی نمی‌کنند، بلکه در بلندمدت باعث می‌شوند نمی‌توانم با خود و دیگران ارتباط سالمی داشته باشیم.

یکی از این الگوهای پنهان که زندگی عاطفی افراد زیادی را تحت تأثیر قرار می دهند، طرحواره بازداری هیجانی است. یعنی حالتی که فرد احساس می‌کند باید همیشه خودش را کنترل کند، حتی وقتی نیاز به احساس دارد.

در این مقاله از سایت کلینیک روان‌شناسی پیروزی، نگاهی متفاوت به طرح‌واره‌های بازداری هیجانی است و بررسی می‌کنیم چگونه این الگوی ذهنی شکل می‌گیرد، چه نشانه‌هایی دارد و چگونه می‌توانم آن را پشت سر بگذارم.

طرحواره بازداری هیجانی چیست؟

طرحواره بازداری هیجانی یکی از ۱۸ طرحواره ناسازگاری است که توسط جفری یانگ در نظریه «طرحواره‌درمانی» معرفی شده است. این طرح به حالتی اشاره دارد که فرد از بیان آزادانه احساسات، هیجانات، نیازها یا خواسته هایش خودداری می کند. چراکه در ضمیر ناخودآگاهش باور دارد این مشکل ممکن است باعث طرد شدن خجالت‌زدگی شود، تنبیه یا بی‌ارزش تلقی شود.

فردی که به طرحواره بازداری هیجانی است، مهم در کودکی یاد گرفته که باید احساس خود را سرکوب کند. مثلاً به او گفته شده:

«پسر که گریه نمی‌کنه»

«اگه عصبانی شی، کسی دوستت نداره»

«زیادی احساساتی نباش، آبرومون می‌ره»

در نتیجه، در بزرگسالی هم می‌تواند هیجاناتش را پنهان کند تا از قضاوت یا سرزنش در امان بماند. (یانگ، جفری، کلوسکو، جانت، و ویسار، مارسیا، ۲۰۱۶، طرحواره‌درمانی؛ راهنمای کاربردی برای درمانگران، ترجمه دکتر حمید پورشریفی و همکاران، نشر ارجمند.)

علائم طرحواره بازداری هیجانی

افرادی که گرفتار الگوی بازداری هیجانی هستند، معمولاً ویژگی‌های خود را نشان می‌دهند که در ظاهر شاید طبیعی به نظر برسند، اما در باطن نشانه‌ای از یک درگیری درونی‌اند:

🔸خاموشی هیجانات

حتی وقتی خوشحال‌اند یا کسی را دوست دارند، به آن فکر کنند. احساسات منفی غم یا خشم هم مثل در درونشان مدفون می‌ماند.

🔸 نگرانی از طرد شدن

ذهنشان مدام به آن سمت می‌رود که «اگر احساساتم را نشان دهم، دیگران را کنارم می‌گذارند یا مرا قضاوت می‌کنند.»

🔸 خودسانسوری عاطفی

نوعی فیلتر دائمی روی احساسات دارند. طوریکه خود را موظف می‌دانند همیشه منطقی، بی‌حاشیه و آرام جلوه کنند، وقتی طوفانی درونشان حتی در جریان است.

🔸 فرار از صمیمیت

از گفت‌وگوهای عاطفی یا موقعیت‌هایی که احساسات در آن پررنگ می‌شود دور می‌گیرند. نزدیکی احساسی برایشان خطرآمیز است.

🔸 عقل‌زدگی افراطی

باور تصمیمات باید کاملاً عقلانی باشد و تصمیم گیری در تصمیم گیری نباشد. گویی داشتن نوعی ضعف است.

🔸 فاصله در ارتباطات

نمی‌ به‌راحتی با دیگران پیوند می‌دهند. رابطه‌هایشان رسمی، محدود یا بی‌روح باقی می‌ماند.

ریشه‌های شکل‌گیری طرحواره بازداری هیجانی

انسان به‌طور طبیعی موجودی احساس‌محور است؛ هیجانات جدانشدنی از تجربه انسانی هستند، اما گاهی اوقات شرایط زندگی در دوران کودکی باعث می‌شود فرد یاد بگیرد احساساتش را نادیده بگیرد، در خود پنهان کند یا از دیگران مخفی نگه دارد.

این طرحوارری مجموعه در محیط‌های خانوادگی خشک، پرتنش یا بی‌تفاوت شکل می‌گیرد، مانند:

🔹 رشد در خانواده‌ای که بروز احساسات باعث شرمندگی، طرد یا سرزنش می‌شد.

🔹داشتن والدینی که هم ارتباط عاطفی را محدود می‌کند و احساس را سرکوب می‌کند.

🔹 زندگی در خانه‌ای که در آن مصرف، خشونت یا بی‌ثباتی روانی حاکم بوده است.

🔹 تجربه‌های تلخ مثل تحقیر شدن به‌خاطر گریه یا بیان ترس‌ها و غم‌ها در جمع.

🔹 دریافت پیام‌هایی از اطرافیان مبنی برای اینکه «قوی بودن یعنی بی‌احساس بودن» یا «ابراز عاطفه ضعیف است».

در چنین شرایطی، کودک به‌جای اینکه احساساتش را بیان کند، می‌گیرد آن‌ها را پنهان می‌کند تا از آسیب بیشتر در امان بماند. این الگو، اگر درمان نشود، در بزرگسالی هم ادامه می‌یابد و فرد حتی نسبت به احساسات خودش نیز بی‌تفاوت یا بی‌خبر می‌ماند.

اثرات خاموش طرحواره بازداری هیجانی بر زندگی فرد

افرادی که درگیر بازداری هیجانی هستند، در روابط اجتماعی و فعالیت‌های روزمره خود با چالش‌های پنهانی اما جدی می‌شوند. خودداری از نشان دادن هیجانات به‌مرور باعث می‌شود پیوندهای عاطفی‌شان با دیگران ضعیف‌تر شود و از احساسی میان آن‌ها و اطرافیان ایجاد شود.

در چنین شرایطی، دیگران ممکن است این افراد را خشک، سرد یا بی‌علاقه بدانند، در حالی که درونشان از احساس است. این سوءتفاهمهای مکرر باعث دوری از دیگران می‌شود و فرد کم‌کم خودش را ملامت می‌کند: «حتماً اشکال از من است که کسی با من احساس نزدیکی نمی‌کند.»

این احساس سرزنش درونی و ناکامی در ارتباط، به عزت‌نفس و اعتمادبه‌نفس ضربه می‌زند. فرد ممکن است در جمع احساس کم‌ارزشی کند و تعیین موقعیت‌های اجتماعی دوری کند. چون تصور می‌کند ایجاد ارتباط عاطفی ندارد.

برای رهایی از این چرخه فرساینده، به یک درمانگر آگاه و متخصص نیاز است. تنها از طریق‌درمانی هدفمند می‌توانم ریشه‌های هیجانی هیجانی دست پیدا کنم و مسیر بازیابی احساسات و روابط را هموار ساختم.

مسیر درمان طرحواره بازداری هیجانی چگونه است؟

در درمان این طرحواره، هدف این نیست که فرد صرفاً درباره احساساتش صحبت کند. اما درمانگر تلاش می‌کند کودک درون خاموش و ساکت را که روزی برای بقای احساساتش پنهان کرده، دوباره بیدار کند.

در جلسات درمانی، فضای امنی ایجاد می‌شود تا بتواند بدون قضاوت، تجربه کند. با همه شادی‌ها، غم‌ها، خشم‌ها و هیجاناتش.

یکی از تکنیکهای اصلی، تجربیات گذشته در ذهن فرد است. درمانگر به کمک تصویرسازی ذهنی و تکنیک‌های عاطفی، او را به دوران کودکی‌اش بازمی‌گرداند. به همان لحظه ای که احساسش نادیده گرفته شد یا سرکوب شد. این فرصتی است که می‌کند تا دوباره آن لحظه را تجربه کند، این بار با حمایت، دریافت و بازگشت همراه شود.

علاوه بر کار درونی، افراد می‌توانند در فعالیت‌هایی شرکت کنند که احساسات آزادانه را فعال می‌کنند، مانند رقص، آواز، بازیگری یا احساس احساسات. این کارها به فرد کمک می‌شوند، تا با بیان غیرکلامی عواطف سرکوب‌شده را به سطح آگاهی بیاورند.

درمانگر توضیح می‌دهد که هیجانات مثل نظرهایی در بدن و روان هستند. درست مانند تب هایی که نشانه فعال بودن سیستم ایمنی است، هیجانات هم نشانگر سلامت روان است. اگر این هیجانات برای خروج وجود نداشته باشند، درون فرد جمع می‌شوند و دیر یا زود به شکل انفجاری یا آسیب‌زا بروز پیدا می‌کنند.

بنابراین، درمان طرحواره بازداری هیجانی نوعی بازگشت به خودِ احساسی است. بازگشتی همراه با امنیت، پذیرش و تمرین رهایی.

سخن آخر

رهایی از طرحواره بازداری هیجانی مسیری است که نیاز به آگاهی، تمرین و زمان دارد. با شناختن احساسات و جسارت در بیان آن‌ها، آرام‌آرام می‌توان زندگی احساسی پویاتری را تجربه کرد و در ارتباطات خود صمیمیت و عمق بیشتر ساخت.

فراموش نکنید که نشان دادن هیجان‌ها نه‌تنها ضعف نیست، بلکه نشانه‌هایی از سلامت روان و بلوغ عاطفی است. اگر می‌کنید در این مسیر به کمک نیاز دارید، روانشناسان متخصص کلینیک پیروزی در کنارتان هستند تا با روش‌های نوین رواندرمانی، به شما کمک کنند احساساتی و پرواحساستان را دوباره کشف کنید.