ماساژ رحم بعد از زایمان؛ پیشگیری از خونریزی و تقویت بازگشت رحم

multi-big" itemprop="image" itemscope="itemscope" itemtype="https://schema.org/ImageObject">

ماساژ کردن در مواردی که در این زمینه انجام می شود. حفظ سلامت مادر ایفا می‌کند. این روش که با هدف حرکت انقباضات میومتر (عضله رحم) انجام می شود، به طور مستقیم برای کاهش خطر پس‌زایمان (خونریزی پس از زایمان یا PPH) و روند طبیعی بازگشت رحم به اندازه قبل از بارداری (Involution) می‌تواند انجام شود. با توجه به اینکه شدید بودن پس از زایمان یکی از علل اصلی مرگ‌ومیر مادران در سراسر جهان است، یک مداخله ساده، کم‌هه و علمی مانند ماساژ فوندال (Fundal Massage) دوچندان می‌شود.

این مقاله به صورت تخصصی، علمی و علمی به بررسی جامع این روش می‌پردازد. ما مکانیسم عمل، مراحل دقیق انجام، زمان مناسب و همچنین تمایز آن با سایر تکنیک‌های ماساژ شکم را شرح خواهیم داد تا درک کاملی از نقش این مداخله در پروتکل‌های مراقبت پس از زایمان ارائه کنیم.

فهرست مطالب

مکانیسم اصلی عمل-><-1 صفحه‌ی عمل-a ez-toc-heading-level-3">کلید فواید ماساژ رحم

<-ezlit massage with medicine (><-ezlit min

بخش 1: ماساژ رحم چیست؟ (تعریف و اهداف)

ماساژ رحم، که با نام علمی ماساژ پایه شناخته می شود، یک مداخله فیزیکی است که شامل اعمال فشار کنترل شده و منظم بر روی فوندوس رحم (قسمت فوقانی و گنبدی شکل رحم) بلافاصله پس از خارج شدن جفت است.

مکانیسم عمل اصلی

هدف اصلی از ماساژ رحم، تحریک مکانیکی گیرنده های عصبی در دیواره رحم است. این تحریک باعث آزاد شدن انتقال دهنده های عصبی و هورمون ها می شود که نتیجه آن القای انقباضات قوی و مداوم عضله رحم (میومتر) است.

فوندوس رحمبعد از زایمان به دلیل شل شدن ناگهانی فیبرهای عضلانی، مستعد آتونی (عدم انقباض) است. آتونی رحم شایع ترین علت خونریزی پس از زایمان است. با ایجاد انقباض، ماساژ روی رگ‌های خونی باز در محل اتصال جفت فشار وارد می‌کند و جریان خونریزی را محدود می‌کند.

کلید فواید ماساژ رحم

پیشگیری از آتونی رحم:این مهمترین هدف است. با حفظ تون عضلانی رحم، خطر گشاد شدن بیش از حد رگ های خونی کاهش می یابد.
کاهش قابل توجه خطر خونریزی شدید (PPH): مطالعات نشان داده اند که ماساژ معمول و به موقع می تواند میزان خونریزی حاد را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
تحریک ترشح طبیعی اکسی توسین: تحریک مکانیکی فوندوس باعث ترشح هورمون اکسی توسین توسط غده هیپوفیز می شود. اکسی توسین خود یک عامل قوی در القای انقباضات پایدار رحم است.
رفع لخته های خون و باقی مانده های احتمالی: انقباضات ایجاد شده به حذف موثر لخته های خونی که ممکن است با انقباض رحم تداخل داشته باشند، کمک می کند. این منجر به تمیز کردن بهتر حفره رحم می شود.
ارزیابی سریع وضعیت رحم: در طول ماساژ، ارائه دهنده مراقبت می تواند به سرعت سفتی، موقعیت و اندازه رحم را ارزیابی کند.

خونریزی پس از زایمان (PPH) به از دست دادن بیش از 500 میلی لیتر خون پس از زایمان واژینال یا بیش از 1000 میلی لیتر پس از سزارین تعریف می شود. PPH یکی از چهار علت اصلی مرگ مادران در سراسر جهان است و سهم قابل توجهی در مرگ و میر ناشی از عوارض زایمان دارد.

آتونی رحم: در حدود 70 تا 80% موارد PPH، علت اصلی ناتوانی رحم در انقباض (آتونی رحم) است.
اثر پیشگیرانه: ماساژ منظم و صحیح رحم به عنوان یک اقدام روتین در اولین دقیقه پس از زایمان می‌تواند خطر نیاز به مداخلات پزشکی یا جراحی را کاهش دهد و در برخی مطالعات تا 40% خونریزی را کاهش دهد.

خطراتی که نیاز به ماساژ را افزایش می‌دهد

برخی بیماری های زمینه ای خطر آتونی و PPH را به شدت افزایش می دهند و در این مادران ماساژ باید با دقت و پیگیری بیشتری انجام شود:

قبلی های متعدد: کشش بیش از حد رحم توسط دوقلو یا چند قلو، توانایی طبیعی انقباض را کاهش می دهد.
جنین بزرگ (ماکروزومی): نوزادی که بیش از 4000 گرم وزن دارد، فشار مکانیکی بیشتری به رحم وارد می‌کند.
زایمان های طولانی و پر استرس: طولانی شدن مرحله دوم زایمان یا استفاده طولانی مدت از زور می تواند منجر به خستگی عضلات رحم شود.
سابقه خونریزی قبلی: زنانی که سابقه PPH در زایمان‌های قبلی داشته‌اند در معرض خطر بیشتری هستند.
استفاده از داروهای محرک قوی (مانند اکسی توسین بالا): استفاده طولانی مدت از اکسی توسین در طول زایمان می تواند منجر به عدم پاسخ مناسب گیرنده ها در مرحله پس از زایمان شود.
قطعات باقیمانده جفت: وجود بافت باقیمانده جفت از انقباض کامل رحم جلوگیری می کند.
پلی هیدرآمنیوس: کشیدگی بیش از حد دیواره رحم به دلیل حجم بالای مایع آمنیوتیک.

ماساژ رحم باید توسط یک فرد آموزش دیده (پزشک، ماما یا پرستار متخصص) انجام شود و نیاز به دقت در تکنیک دارد تا حداکثر اثربخشی را داشته باشد و در عین حال کمترین ناراحتی را برای مادر ایجاد کند.

تجهیزات class="ez-toc-section-end">

دستکش استریل (در صورت نیاز به معاینه داخلی همزمان).
پالت یا پارچه را برای جذب خونریزی تمیز کنید.

مراحل پیاده سازی (گام به گام):

مرحله 1: آماده سازی و شناسایی موقعیت رحم

وضعیت مادر: مادر باید با زانوهای کمی خمیده به پشت دراز بکشد.
پیدا کردن فوندوس: ارائه‌دهنده مراقبت، دست غیر غالب خود (معمولاً چپ) را روی شکم مادر، درست زیر ناف قرار می‌دهد تا رحم را در جای خود ثابت کند.
تعیین محل فوندوس: با استفاده از انگشتان دست غالب (معمولاً سمت راست)، محل بالاترین قسمت رحم (فندوس) لمس می شود. در لحظه ترشح جفت، فوندوس معمولا در سطح ناف یا کمی پایین تر است.

مرحله 2: اعمال فشار کنترل شده (The Push)

با کف دست و انگشتان دست غالب، فشار قوی، ثابت و رو به پایین به فوندوس وارد می شود. این فشار باید به اندازه ای باشد که باعث انقباض موضعی و قوی شود.
نقطه بحرانی: دست تثبیت کننده نقش مهمی ایفا می کند تا رحم به سمت پایین رانده نشود و فشار به طور مستقیم به عضله رحم وارد شود.

مرحله 3: انجام حرکات دایره ای یا عمودی (ماساژ)

بعد از اعمال فشار اولیه، ماساژ با حرکات مالشی انجام می شود:
- حرکات دایره ای: ماساژ به صورت دایره ای و ملایم در اطراف فوندوس انجام می شود.
- حرکات عمودی (بالا و پایین): فشار به طور متناوب در جهت عمودی اعمال می شود.
هدف تحریک مکرر رحم در 2 تا 3 دقیقه اول برای بازگشت به حالت سفت است.

مرحله 4: ارزیابی و حذف لخته ها

وقتی رحم سفت می شود، لخته های خون ممکن است از واژن خارج شوند. این روند طبیعی و مطلوب است، زیرا نشان می دهد که رحم در حال تخلیه محتویات اضافی است.
ارزیابی میزان خونریزی نیز به طور همزمان انجام می شود (میزان خونریزی باید به تدریج کاهش یابد).

مرحله 5: تکرار و نظارت

پس از جلسه اولیه (حدود 3 تا 5 دقیقه)، رحم باید برای چند دقیقه تحت نظر باشد. در صورت مشاهده شل شدن یا افزایش خونریزی، ماساژ باید بلافاصله تکرار شود. این کار ممکن است هر 15 دقیقه در اولین ساعت پس از زایمان مورد نیاز باشد.

تجربه مادر در حین ماساژ

بسیاری از مادران ناراحتی یا درد مشابه دردهای شدید قاعدگی را در طول ماساژ شدید رحم گزارش می کنند. این درد در اثر انقباضات ایجاد می شود. معمولاً این روش فقط در چند دقیقه اول چالش برانگیز است و سپس با کاهش خونریزی، درد کاهش می یابد. ارتباط موثر بین تیم درمان و مادر برای مدیریت انتظارات و کاهش اضطراب بسیار مهم است.

زمان بندی دقیق تاثیر زیادی بر اثربخشی ماساژ رحم دارد. این مداخله یک اقدام واکنشی نیست، اما باید بخشی از پروتکل پیشگیری باشد.

Times Vital for Massage:<3>

بلافاصله پس از جفت گیری: این لحظه طلایی است. پس از اطمینان از دفع کامل جفت، ماساژ باید در 60 ثانیه اول شروع شود. در این حالت، رحم بیشترین پتانسیل را برای پاسخ به تحریک دارد.

در 24 ساعت اول پس از زایمان (دوره بحرانی):در این دوره، مادران بیشترین خطر ابتلا به PPH را دارند. ماساژ باید به صورت دوره ای (مثلاً هر 15 تا 30 دقیقه) برای چند ساعت اول تکرار شود تا اطمینان حاصل شود که رحم منقبض است.

در صورت خونریزی بیش از حد غیرمنتظره: اگر جریان خونریزی به طور ناگهانی افزایش یابد یا پدها در مدت زمان کوتاهی به سرعت خیس شوند، ماساژ رحم باید بلافاصله و بدون تاخیر انجام شود.

بعد از پر شدن یا تخلیه مثانه: مثانه پر می تواند فوندوس رحم را جابجا کرده و از انقباضات موثر جلوگیری کند. پس از هر بار تخلیه مثانه، ارزیابی و در صورت لزوم ماساژ مجدد توصیه می شود.

بخش 5: تاثیر ماساژ رحم بر روی رحم class="ez-toc-section-end">

بازگشت یا چرخش رحم یک فرآیند فیزیولوژیکی است که طی آن رحم پس از زایمان به تدریج به اندازه و وزن اولیه خود باز می گردد. این فرآیند چندین هفته طول می کشد، اما بیشتر آن در روزها و هفته های اول پس از زایمان رخ می دهد.

اندازه: رحم در هنگام تولد در بالای ناف قرار دارد. در عرض 24 ساعت، اندازه آن باید تقریباً 1 سانتی متر در روز کاهش یابد.
وزن: وزن رحم پس از تولد حدود 1000 گرم است. در پایان هفته اول وزن آن به حدود 500 گرم و در پایان 6 هفته به حدود 60 گرم کاهش می یابد.
نقش ماساژ: با اطمینان از انقباضات مداوم و قوی (با پشتیبانی اکسی توسین)، ماساژ تضمین می کند که زخم جفت به طور موثر بسته شده و عضلات به سرعت به آرامش فیزیولوژیکی باز می گردند. اگر رحم آتونی شود، روند اینوللوشن مختل می شود و خطر عفونت (اندومتریت) افزایش می یابد.

اثر class="ez-toc-section-end">

اکسی توسین، یک هورمون کلیدی در این فرآیند، از طریق تحریک بنیادی ترشح می شود. فرمول کلی که انقباض عضلانی تحت تأثیر هورمون را نشان می دهد را می توان به روشی ساده درک کرد:

[ \text{تنش دیواره رحم} \propto \text{تراکم گیرنده‌های اکسی توسین} \times [\text{اکسی توسین}] ]

ماساژ این پارامترها را با افزایش اکسی توسین موضعی و طبیعی بهینه می کند.

بعضی از مادران به دلیل شرایط زایمان یا ویژگی های فیزیکی خود بیشتر در معرض آتونی رحم هستند و نیاز به توجه ویژه در ماساژ دارند.

زنان چندزا: رحم‌های پیش‌کشیده ممکن است واکنش عضلانی کندتری نسبت به رحم نخست‌زا داشته باشند.
مادران دارای جنین بزرگ (ماکروزومی): کشش بیش از حد عضلات در بارداری با وزن بالای جنین، توانایی بازگشت عضلانی را کاهش می دهد.
زایمان‌های سخت، طولانی یا مداخله‌ای: زایمان‌های طولانی مدت بیش از 24 ساعت یا استفاده از فورسپس یا خلاء، به دلیل فشار وارده و خستگی عضلانی، خطر آتونی را افزایش می‌دهد.
مادران با جفت بزرگ یا غیر طبیعی: در مواردی مانند دیابت مادر، جفت می‌تواند به طور غیر طبیعی بزرگ باشد.
استفاده بیش از حد از شل کننده های رحم: در طول زایمان برای کاهش اسپاسم رحم (اگرچه نادر است).
مادران با سابقه پارگی رحم یا سقط های مکرر: این شرایط ممکن است نشان دهنده ضعف ساختاری در میومتر باشد.

بخش 7: عوارض احتمالی ماساژ رحم

ماساژ رحم در صورتی که طبق پروتکل و با شدت مناسب انجام شود، روشی بسیار ایمن محسوب می شود و عوارض جدی آن نادر است.

رایج و مورد انتظار:

احساس درد یا گرفتگی شدید: همانطور که قبلا ذکر شد، این واکنش رایج است و معمولاً پس از چند دقیقه فروکش می‌کند. مدیریت درد و اطمینان دادن به مادر بسیار مهم است.
ترشح لخته های خون بزرگ: این نشانه ای از موفقیت آمیز بودن ماساژ در تخلیه رحم است و نباید نگران کننده باشد، مگر اینکه خونریزی پس از برداشتن لخته ها همچنان شدید باشد.
افزایش موقت فشار شکم: در حین اعمال فشار، مادر ممکن است در ناحیه شکم و لگن احساس فشار کند.

آسیب بافتی (بسیار نادر): اعمال فشار زیاد و مداوم، به‌ویژه در زنانی که دیواره‌های شکمی آنها بسیار نازک است، می‌تواند منجر به آسیب موضعی شود، اگرچه این امر تقریباً هرگز در زایمان طبیعی گزارش نمی‌شود.
تشدید درد در موارد پاتولوژیک:اگر خونریزی ناشی از پارگی رحم یا باقیمانده جفت شدید باشد، ماساژ به تنهایی کافی نیست و ممکن است سایر اقدامات را به تاخیر بیندازد. بنابراین، تشخیص علت خونریزی همزمان با ماساژ ضروری است.

پاسخ کوتاه: خیر، ماساژ فوندال تراپی باید توسط متخصص انجام شود.
ماساژ رحم یک عمل درمانی است که به دلیل نیاز به اعمال فشار کنترل شده و تشخیص وضعیت فوندوس باید توسط کادر درمان (ماما یا پزشک) انجام شود. تلاش مادر برای اعمال فشار قوی بدون دانش کافی ممکن است بی اثر باشد یا به دلیل درد شدید متوقف شود.

اگرچه مادر نمی تواند "ماساژ بنیادی" انجام دهد، اما می تواند اقداماتی را انجام دهد که به حفظ انقباض رحم و تسهیل روند بازگشت آن کمک می کند:

تغذیه زودهنگام و مداوم: مکیدن سینه و نوک پستان به طور طبیعی قوی ترین محرک غیردارویی برای ترشح اکسی توسین در بدن مادر است. این هورمون باعث انقباض رحم می شود.

خالی نگه داشتن مثانه: مادر باید مرتباً ادرار کند. مثانه پر یک مانع فیزیکی در برابر انقباض کامل رحم ایجاد می کند.

حرکات ملایم: پس از تثبیت، بلند شدن و راه رفتن آرام (با اجازه پزشک) می تواند به بهبود انقباضات کمک کند.

استفاده از کمپرس گرم (با نسخه): در برخی از پروتکل‌های پس از ترخیص، استفاده از کمپرس گرم در ناحیه شکم برای تسکین درد و افزایش گردش خون موضعی توصیه می‌شود.

در محیط های غیر بالینی، تصورات نادرستی در مورد این روش وجود دارد که می تواند منجر به تردید در انجام آن شود:

باور نادرست 1: "ماساژ رحم خطرناک است و به رحم آسیب می رساند."

واقعیت: این روش یک مداخله استاندارد جهانی است که برای جلوگیری از تهدید کننده زندگی مادر (PPH) طراحی شده است. صدمات جدی تنها در صورت اعمال فشار غیرمنطقی و بیش از حد ممکن است رخ دهد که در پروتکل های استاندارد جایی ندارد.

باور نادرست 2: "ماساژ رحم بعد از سزارین انجام نمی شود."

واقعیت: این کاملا نادرست است. حتی در زایمان سزارین، رحم بعد از زایمان و جفت و قبل از بستن برش شکمی (یا بلافاصله پس از آن)، برای اطمینان از هموستاز نیاز به ماساژ فوندال دارد. اکسی توسین و ماساژ بعد از سزارین برای جلوگیری از خونریزی شدید در ناحیه برش حیاتی است.

باور نادرست 3: "لخته های خونی که بعد از ماساژ بیرون می آیند بد است و نشان دهنده وجود مشکل است."

واقعیت: عبور لخته ها نشان می دهد که ماساژ موفقیت آمیز بوده است و رحم در حال تخلیه محتویات اضافی است که می تواند از انقباضات کامل جلوگیری کند. تا زمانی که میزان خونریزی به تدریج کاهش یابد، این یک علامت مثبت در نظر گرفته می شود.

تشخیص تفاوت بین این دو نوع ماساژ برای سلامت مادر بسیار مهم است:

ویژگی های ماساژ فوندال، ماساژ شکم (ماساژ شکم/آرامش)هدف اصلی درمانی/پیشگیرانه:کنترل انقباض عضلات رحم و کنترل خونریزی.آرامش بخش:کاهش تنش عضلانی و بهبود گوارشی زمانبلافاصله پس از تحویل و در ساعات حساس. معمولاً چند روز یا چند هفته پس از زایمان، زمانی که رحم سفت شده است.نحوه اعمال فشارفشار قوی، ثابت و متمرکز بر روی فوندوس. فشار ملایم، ماساژ دهنده و گسترده در کل ناحیه شکم.مجرییک پزشک، ماما، یا پزشک، ماما، یا پرستار مجرب آموزش دیده، مجرب.

بخش 11: ماساژ رحم با دارو)

در بسیاری از موارد، به ویژه در مادرانی که فاکتورهای پرخطر دارند، از ماساژ رحم به عنوان اولین خط دفاعی استفاده می شود، اما برای اطمینان از اثربخشی باید سریعاً با داروهای اکسیتوسیک ترکیب شود.

اگر خونریزی ادامه یابد یا فوندوس شل بماند، ماساژ همزمان با تجویز داروهای زیر انجام می شود:

اکسی توسین: رایج‌ترین داروی خط اول است که برای تقویت انقباضات رحمی به صورت داخل وریدی تزریق می‌شود.
Methylergonovine – Methergine:یک آلکالوئید ارگوت قوی که باعث انقباضات پایدار می شود. (در مادران مبتلا به فشار خون بالا نباید استفاده شود).
Carboprost (Carboprost – Hemabate): یک پروستاگلاندین قوی که باعث انقباضات شدید می شود. (در مادران مبتلا به آسم نباید استفاده شود).
میزوپروستول: یک پروستاگلاندین مصنوعی که می تواند به صورت مقعدی، زیر زبانی یا خوراکی تجویز شود و به دلیل دسترسی آسان در پروتکل های درمانی مدرن رایج شده است.

ترکیب ماساژ مکانیکی و تحریک دارویی بالاترین سطح اثربخشی را در کنترل و توقف خونریزی پس از زایمان فراهم می‌کند.